Küresel Sorunlar

Küreselleşme

Küreselleşme, mal, hizmet, sermaye, bilgi ve insan hareketlerinin ulusal sınırları aşarak dünya ölçeğinde yoğunlaşması ve toplumların birbirine bağımlı hale gelmesi sürecidir. Soğuk Savaş'ın sona ermesi, iletişim ve ulaşım teknolojilerindeki gelişmeler ve neoliberal politikalar (Washington Uzlaşısı) küreselleşmeyi hızlandırmıştır. Hiper-küreselciler ulus-devletin önemini yitirdiğini, şüpheciler küreselleşmenin abartıldığını, dönüşümcüler ise devletin rolünün değiştiğini savunur. Francis Fukuyama, Tarihin Sonu tezinde liberal demokrasinin nihai zaferini ilan etmiş; Samuel Huntington ise Medeniyetler Çatışması (1993 makale, 1996 kitap) tezinde gelecekteki çatışmaların kültürel ve medeniyet temelli olacağını öne sürmüştür.

Terörizm

• Siyasi amaçlarla sivillere yönelik şiddet kullanılması veya şiddet tehdidinde bulunulmasıdır; üzerinde uzlaşılmış uluslararası bir tanımı yoktur.
• 11 Eylül 2001 saldırıları (El Kaide) uluslararası güvenlik gündemini değiştirmiş; ABD teröre karşı küresel savaş ilan etmiş ve önleyici savaş doktrinini (Bush Doktrini) benimsemiştir. NATO ilk kez 5. maddeyi işletmiştir.
• BM Güvenlik Konseyi'nin 1373 sayılı kararı (2001) ile terörün finansmanıyla mücadele zorunlu hale getirilmiştir. Mali Eylem Görev Gücü (FATF) kara para ve terörün finansmanıyla mücadelede standart belirler.
• DEAŞ, PKK, El Kaide ve FETÖ gibi örgütler Türkiye'nin gündemindeki başlıca tehditlerdir.

Göç ve Mülteci Sorunu

• 1951 Cenevre Sözleşmesi ve 1967 Protokolü mülteci statüsünü düzenler. Temel ilke geri göndermeme (non-refoulement), yani zulüm görme tehlikesi bulunan ülkeye iade yasağıdır.
• Türkiye Cenevre Sözleşmesini coğrafi sınırlama ile kabul etmiştir: Yalnızca Avrupa'dan gelenlere mülteci statüsü tanınır; diğerlerine şartlı mülteci veya uluslararası koruma verilir. Suriyelilere geçici koruma statüsü tanınmıştır.
• Türkiye uzun yıllardır dünyada en fazla mülteci barındıran ülkedir. 2016 Türkiye-AB Mutabakatı düzensiz göçle mücadeleye yöneliktir; Türkiye'de 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu (2013) uygulanır.
• Uluslararası kuruluşlar: BM Mülteciler Yüksek Komiserliği (UNHCR) ve Uluslararası Göç Örgütü (IOM).

Nükleer Silahlar ve Silahsızlanma

• NPT (1968): Nükleer silahların yayılmasını önleme, silahsızlanma ve barışçıl kullanım sütunlarına dayanır; nükleer silah sahibi olarak tanınan beş devlet ABD, Rusya, İngiltere, Fransa ve Çin'dir. Hindistan, Pakistan ve İsrail NPT'ye taraf değildir; Kuzey Kore 2003'te çekilmiştir.
• Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (UAEA) denetim yapar. Kapsamlı Nükleer Deneme Yasağı Antlaşması (1996) henüz yürürlüğe girmemiştir.
• ABD-Rusya arasında SALT, START ve Yeni START (2010) antlaşmaları; INF Antlaşması (1987) 2019'da sona ermiştir. İran nükleer anlaşması (KOEP, 2015) ve ABD'nin 2018'de çekilmesi.
• Kimyasal Silahlar Sözleşmesi (1993) ve Ottawa Sözleşmesi (1997, kara mayınlarının yasaklanması).

Diğer Küresel Sorunlar

• İklim değişikliği ve çevre (Paris Anlaşması, 2015).
• Enerji güvenliği: Petrol ve doğal gaz kaynaklarına erişim; boru hatları ve enerji arz güvenliği.
• Küresel salgınlar: COVID-19 (2020) küresel sağlık yönetişimini ve Dünya Sağlık Örgütü'nün rolünü gündeme getirmiştir.
• Küresel yoksulluk ve eşitsizlik: Kuzey-Güney ayrımı; BM Binyıl Kalkınma Hedefleri (2000) ve Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları (2015, 17 amaç).
• Siber güvenlik, yapay zekâ, gıda ve su güvenliği, insan ticareti ve uyuşturucu kaçakçılığı.
• Koruma sorumluluğu (R2P): 2005 BM Dünya Zirvesi'nde kabul edilen; devletlerin halklarını soykırım, savaş suçları, etnik temizlik ve insanlığa karşı suçlardan koruma sorumluluğu ve devletin bunu yapamaması halinde uluslararası toplumun sorumluluğu.