Cümle Bilgisi

Cümlenin Ögeleri

• Yüklem: Cümlede iş, oluş, hareket ya da yargı bildiren temel öge. Yüklemsiz cümle olmaz; yüklem çekimli fiil ya da ek fiil almış isim soylu sözcük olabilir.
• Özne: Yüklemin bildirdiği işi yapan ya da yargının ilgili olduğu öge; yükleme "kim?, ne?" sorularıyla bulunur. Gizli özne kişi ekinden anlaşılır; edilgen fiillerde sözde özne bulunur.
• Nesne: Öznenin yaptığı işten etkilenen öge. Belirtili nesne -ı hâl eki alır (Kitabı okudu: neyi?), belirtisiz nesne almaz (Kitap okudu: ne?). Yalnız geçişli fiillerde bulunur.
• Dolaylı tümleç (yer tamlayıcısı): -e, -de, -den hâl eklerini alarak yüklemin yerini, yönünü bildirir (nereye?, nerede?, nereden?).
• Zarf tümleci: Yüklemi zaman, durum, miktar, yön, sebep, amaç ve araç bakımından tamamlar (nasıl?, ne zaman?, niçin?, neyle?).
• Edat tümleci: Edat ve edat öbekleriyle oluşan tümleç (kimle?, neyle?, kimin için?). Bazı kaynaklarda zarf tümleci içinde değerlendirilir.
• Cümle dışı unsurlar: Ünlemler, hitaplar, bağlaçlar ve ara sözler öge değildir.

Cümle Türleri

• Yüklemin türüne göre: İsim cümlesi (yüklemi isim soylu: Hava güzel.) ve fiil cümlesi (yüklemi çekimli fiil: Hava ısındı.).
• Yüklemin yerine göre: Kurallı (düz) cümle (yüklem sonda) ve devrik cümle (yüklem sonda değil).
• Anlamına göre: Olumlu-olumsuz, soru, ünlem cümlesi. Anlamca olumsuz, yapıca olumlu cümleler (Ne ararsın burada?) ve tersi dikkat gerektirir.
• Yapısına göre: Basit cümle (tek yargı), birleşik cümle (bir temel cümle ve ona bağlı yan cümle/fiilimsi grupları: girişik birleşik, şartlı birleşik, ki'li birleşik, iç içe birleşik), sıralı cümle (virgül veya noktalı virgülle ayrılmış bağımsız cümleler; ortak öge varsa bağımlı sıralı), bağlı cümle (bağlaçla bağlanmış cümleler).

Anlatım Bozuklukları

• Anlamsal bozukluklar: Gereksiz sözcük kullanımı (duru olmama: "geri iade"), sözcüğün yanlış anlamda kullanılması, mantık hatası, çelişen sözcükler, deyimin yanlış kullanılması, sözcüklerin yanlış sırada kullanılması, anlamca çelişen ifadeler, tamlama ve ek yanlışlıkları.
• Yapısal (dil bilgisel) bozukluklar: Özne-yüklem uyumsuzluğu (tekil-çoğul, kişi), öge eksikliği (özne, nesne, tümleç, yüklem eksikliği), çatı uyuşmazlığı (etken-edilgen yüklemlerin ortak özneye bağlanması), ek eylem eksikliği, tamlama yanlışlıkları, yanlış ek kullanımı, bağlaç ve edat yanlışlığı.

Noktalama ve Yazım

Cümle bilgisi soruları, ögeleri ayıran virgül (özneden sonra), sıralı cümleleri ayıran noktalı virgül, açıklama öncesi iki nokta ve ara sözü belirten kısa çizgi gibi noktalama kurallarıyla birlikte de sorulur. Yazımda "de/da" bağlacı ve "ki" bağlacı ayrı, bulunma hâl eki ve sıfat yapan -ki bitişik yazılır.