Birleşmiş Milletler ve Bölgesel Örgütler

Birleşmiş Milletler

BM, İkinci Dünya Savaşı sonrasında San Francisco Konferansı'nda kabul edilen BM Şartı ile kurulmuş, Şart 24 Ekim 1945'te yürürlüğe girmiştir. Türkiye kurucu üyedir. Merkezi New York'tadır; bugün 193 üyesi vardır.

• Amaçlar (md. 1): Uluslararası barış ve güvenliği korumak, uluslar arasında eşit haklar ve halkların kendi kaderini tayin ilkesine dayanan dostane ilişkiler geliştirmek, ekonomik, sosyal, kültürel ve insani sorunların çözümünde işbirliği sağlamak ve insan haklarına saygıyı geliştirmek.
• İlkeler (md. 2): Egemen eşitlik, yükümlülüklerin iyi niyetle yerine getirilmesi, uyuşmazlıkların barışçı çözümü, kuvvet kullanma yasağı, iç işlere karışmama.

BM'nin Başlıca Organları (md. 7)

• Genel Kurul: Bütün üyelerden oluşur; her üyenin bir oyu vardır. Önemli sorunlarda kararlar mevcut ve oy veren üyelerin üçte iki çoğunluğuyla, diğerlerinde salt çoğunlukla alınır. Kararları kural olarak tavsiye niteliğindedir (bütçe ve iç işleyişe ilişkin kararlar hariç). Yıllık olağan oturum yapar; "Barış için Birleşme" kararıyla (1950) Konsey'in tıkandığı hâllerde toplanabilir.
• Güvenlik Konseyi: Uluslararası barış ve güvenliğin korunmasında birincil sorumluluğa sahiptir. On beş üyeden oluşur: beş daimi üye (ABD, Rusya, Çin, Birleşik Krallık, Fransa) ve Genel Kurulca iki yıllığına seçilen on geçici üye. Usule ilişkin olmayan kararlar, daimi üyelerin olumsuz oy kullanmaması (veto) koşuluyla dokuz üyenin olumlu oyuyla alınır. Bölüm VII kapsamındaki kararları bağlayıcıdır (md. 25).
• Ekonomik ve Sosyal Konsey (ECOSOC): Ekonomik, sosyal, kültürel, eğitim ve sağlık konularında çalışmalar yapar; 54 üyelidir.
• Vesayet Konseyi: Vesayet altındaki ülkelerin yönetimini denetlemiştir; son vesayet ülkesinin (Palau) 1994'te bağımsızlığıyla faaliyetini askıya almıştır.
• Uluslararası Adalet Divanı: Başlıca yargı organı (Lahey).
• Sekreterlik: Başında Genel Sekreter bulunur; Güvenlik Konseyinin tavsiyesi üzerine Genel Kurulca (uygulamada beş yıl için) atanır. Örgütün baş yönetim görevlisidir.

Uzmanlık kuruluşları: UNESCO, Dünya Sağlık Örgütü (WHO), Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO), Gıda ve Tarım Örgütü (FAO), Uluslararası Para Fonu (IMF), Dünya Bankası, Uluslararası Sivil Havacılık Örgütü (ICAO) gibi.

Avrupa'daki Örgütler

• Avrupa Konseyi (1949): İnsan hakları, demokrasi ve hukukun üstünlüğü alanında faaliyet gösterir; merkezi Strazburg'dur. Türkiye 1949'da üye olmuştur (ilk üyeler arasında). Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi (1950) ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi bu çerçevededir. Türkiye 1987'de bireysel başvuru hakkını, 1990'da Mahkemenin zorunlu yargı yetkisini tanımıştır.
• Avrupa Birliği: 1957 Roma Antlaşmasıyla kurulan Avrupa Ekonomik Topluluğuna dayanır; 1992 Maastricht Antlaşmasıyla AB adını almıştır. Türkiye 1963 Ankara Antlaşması ile ortaklık ilişkisi kurmuş, 1987'de tam üyelik başvurusu yapmış, 1996'da Gümrük Birliği'ne girmiş, 1999 Helsinki Zirvesinde aday ülke olmuş ve 2005'te müzakerelere başlamıştır.
• Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı (AGİT): 1975 Helsinki Nihai Senedi ile başlayan sürecin ürünüdür.

Güvenlik ve Diğer Bölgesel Örgütler

• NATO (Kuzey Atlantik Antlaşması Örgütü, 1949): Kolektif savunma örgütüdür; antlaşmanın 5. maddesine göre bir üyeye yapılan silahlı saldırı tüm üyelere yapılmış sayılır. Türkiye 1952'de üye olmuştur.
• İslam İşbirliği Teşkilatı (1969): Merkezi Cidde'dedir.
• Türk Devletleri Teşkilatı: 2009'da Türk Konseyi olarak kurulmuş, 2021'de bu adı almıştır.
• Karadeniz Ekonomik İşbirliği Örgütü (1992): Türkiye'nin öncülüğünde kurulmuş, merkezi İstanbul'dadır.
• Ekonomik İşbirliği Teşkilatı (EİT/ECO), Avrupa Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Örgütü (OECD) ve G20 Türkiye'nin üye olduğu diğer yapılardır.