Erdemler ve Kötü Huylar

Dört Temel Erdem

İslam ahlak filozofları, insan nefsinin üç gücünün (düşünme, öfke, arzu) dengeli kullanılmasından dört temel erdemin doğduğunu belirtir:

• Hikmet: Düşünme gücünün dengesi. Aşırısı cerbeze (kurnazlık), eksiği belâhet (ahmaklık).
• Şecaat: Öfke gücünün dengesi; yiğitlik. Aşırısı tehevvür (saldırganlık), eksiği cübn (korkaklık).
• İffet: Arzu gücünün dengesi. Aşırısı fücûr/şereh (azgınlık), eksiği humûd (arzusuzluk).
• Adalet: Bu üç erdemin dengesinden doğar; her şeyi yerli yerine koymaktır. Zıddı zulümdür.

Erdem, ifrat (aşırılık) ile tefrit (eksiklik) arasındaki orta yoldur (itidal).

Güzel Huylar (Ahlâk-ı Hamîde)

• Sıdk: Söz ve davranışta doğruluk.
• Emanet: Güvenilir olmak, emaneti korumak.
• Sabır: Zorluklara dayanmak, ibadette sebat etmek, günahtan uzak durmak.
• Şükür: Nimetin kadrini bilip nimeti vereni anmak.
• Tevazu: Alçak gönüllülük; kibrin zıddı.
• Sehâvet (cömertlik): İsraf ile cimrilik arasındaki orta yol.
• Îsâr: Kendi ihtiyacı varken başkasını kendine tercih etmek; cömertliğin en üst derecesi.
• Hilm: Öfkeye hâkim olmak, yumuşak huyluluk.
• Hayâ: Utanma duygusu; “Hayâ imandandır.”
• Kanaat: Elindekiyle yetinmek; çalışmayı bırakmak değildir.
• Ahde vefa: Verilen sözü tutmak.
• İhlâs: Ameli yalnız Allah rızası için yapmak; riyanın zıddı.

Kötü Huylar (Ahlâk-ı Zemîme)

• Kibir: Kendini başkalarından üstün görmek.
• Ucb: Kendini ve amelini beğenmek.
• Riya: İbadeti ve iyiliği gösteriş için yapmak.
• Haset: Başkasındaki nimetin yok olmasını istemek. Aynı nimete kendisi de kavuşmayı istemek ise gıptadır ve kötü değildir.
• Gıybet: Bir kimseyi, arkasından hoşlanmayacağı şekilde anmak. Söylenen onda yoksa iftira (bühtan) olur.
• Nemîme: Söz taşıyarak insanların arasını bozmak (koğuculuk).
• Tecessüs: İnsanların gizli hâllerini araştırmak.
• Sû-i zan: Kötü zanda bulunmak.
• Buhl (cimrilik) ve israf: Harcamada iki aşırı uç.
• Yalan, hıyanet, öfke (gazap), kin.

Hucurât suresi 11-12. ayetler alay, lakap takma, sû-i zan, tecessüs ve gıybeti birlikte yasaklar.

Kötü Huylardan Arınma

Kişinin nefsini kötü huylardan arındırıp iyi huylarla donatmasına tezkiye denir. Bunun yolları tevbe, kendini hesaba çekme (muhâsebe), iyi insanlarla beraberlik ve iyiliği alışkanlık hâline getirmektir.

Sınav uyarısı: Dört temel erdem hikmet, şecaat, iffet ve adalettir. Haset kötü, gıpta caizdir. Gıybette söylenen doğrudur; yalan ise iftiradır. Îsâr cömertliğin zirvesidir.