Yargı

Yargı Yetkisi ve Bağımsızlık

Yargı yetkisi, Türk Milleti adına bağımsız ve tarafsız mahkemelerce kullanılır (md. 9).

• Mahkemelerin bağımsızlığı (md. 138): Hâkimler, görevlerinde bağımsızdırlar; Anayasaya, kanuna ve hukuka uygun olarak vicdani kanaatlerine göre hüküm verirler. Hiçbir organ, makam, merci veya kişi yargı yetkisinin kullanılmasında mahkemelere ve hâkimlere emir ve talimat veremez. Görülmekte olan bir dava hakkında yasama meclisinde soru sorulamaz, görüşme yapılamaz.
• Hâkimlik ve savcılık teminatı (md. 139): Hâkimler ve savcılar azlolunamaz, kendileri istemedikçe Anayasada gösterilen yaştan (65) önce emekliye ayrılamaz; aylık ve ödeneklerinden yoksun kılınamaz.
• Duruşmaların açık ve kararların gerekçeli olması (md. 141): Mahkemelerde duruşmalar herkese açıktır; genel ahlakın veya kamu güvenliğinin kesin olarak gerekli kıldığı hâllerde kapalı yapılabilir. Bütün mahkeme kararları gerekçeli olarak yazılır.

Anayasa Mahkemesi (md. 146-153)

• 15 üyeden oluşur. TBMM 3 üyeyi, Cumhurbaşkanı 12 üyeyi seçer. Üyeler 12 yıl için seçilir ve bir kişi iki defa seçilemez; 65 yaşını dolduranlar emekliye ayrılır.
• Görevleri: Kanunların, Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin ve TBMM İçtüzüğünün Anayasaya şekil ve esas bakımından uygunluğunu denetlemek; anayasa değişikliklerini yalnız şekil bakımından denetlemek; bireysel başvuruları karara bağlamak; siyasi partilerin kapatılması davalarına bakmak; Yüce Divan sıfatıyla Cumhurbaşkanı, Cumhurbaşkanı yardımcıları, bakanlar, yüksek yargı üyeleri ve başsavcıları görevleriyle ilgili suçlardan yargılamak.
• Soyut norm denetimi (iptal davası): Cumhurbaşkanı, TBMM'de en fazla üyeye sahip iki siyasi parti grubu ve üye tamsayısının en az beşte biri tarafından, yayımdan itibaren 60 gün içinde açılabilir.
• Somut norm denetimi (itiraz yolu): Bir davaya bakan mahkeme, uygulanacak kanun veya kararnamenin Anayasaya aykırı olduğu kanısına varırsa Anayasa Mahkemesine başvurur.
• Bireysel başvuru: Herkes, Anayasada güvence altına alınmış temel hak ve özgürlüklerinden, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi kapsamındakilerin kamu gücü tarafından ihlal edildiği iddiasıyla, olağan kanun yollarını tükettikten sonra Anayasa Mahkemesine başvurabilir (2010 değişikliği, 2012'den itibaren).
• Anayasa Mahkemesi kararları kesindir; iptal kararları gerekçesi yazılmadan açıklanamaz ve geriye yürümez.

Yüksek Mahkemeler

• Yargıtay (md. 154): Adliye mahkemelerince verilen ve kanunun başka bir adli yargı merciine bırakmadığı karar ve hükümlerin son inceleme merciidir. Üyeleri HSK tarafından seçilir.
• Danıştay (md. 155): İdari mahkemelerce verilen ve kanunun başka bir idari yargı merciine bırakmadığı karar ve hükümlerin son inceleme merciidir; aynı zamanda danışma ve inceleme mercii olarak kanun tasarıları ve idari sözleşmeler hakkında görüş bildirir. Üyelerinin dörtte üçü HSK, dörtte biri Cumhurbaşkanı tarafından seçilir.
• Uyuşmazlık Mahkemesi (md. 158): Adli ve idari yargı mercileri arasındaki görev ve hüküm uyuşmazlıklarını kesin olarak çözümler.
• 2017 değişikliğiyle askerî yargı (Askerî Yargıtay ve Askerî Yüksek İdare Mahkemesi) kaldırılmıştır; disiplin mahkemeleri dışında askerî mahkeme kurulamaz.

Hâkimler ve Savcılar Kurulu (md. 159)

HSK, mahkemelerin bağımsızlığı ve hâkimlik teminatı esaslarına göre kurulur ve görev yapar. 13 üyeden oluşur. Başkanı Adalet Bakanı, Adalet Bakan Yardımcısı tabii üyedir. Dört üyeyi Cumhurbaşkanı, yedi üyeyi TBMM seçer. HSK; hâkim ve savcıların mesleğe kabulü, atanması, nakli, terfisi, disiplin işlemleri ve Yargıtay üyelerinin seçimi gibi işleri yürütür. Meslekten çıkarma dışındaki kararlarına karşı yargı mercilerine başvurulamaz.

Sayıştay (md. 160)

Merkezî yönetim bütçesi kapsamındaki kamu idareleri ile sosyal güvenlik kurumlarının gelir, gider ve mallarını TBMM adına denetleyen ve sorumluların hesap ve işlemlerini kesin hükme bağlayan kurumdur.

Sınav uyarısı: Anayasa Mahkemesi 15 üyeli, görev süresi 12 yıldır; anayasa değişikliklerini yalnız şekil yönünden denetler. İptal davası 60 gün içinde açılır. HSK 13 üyelidir, başkanı Adalet Bakanıdır. Askerî yargı 2017'de kaldırılmıştır. Uyuşmazlık Mahkemesi adli-idari yargı arasındaki uyuşmazlıkları çözer.