Çalışma Psikolojisi

Çalışma Psikolojisinin Konusu

Çalışma psikolojisi (endüstri ve örgüt psikolojisi), çalışma hayatında bireyin davranışlarını, tutumlarını, motivasyonunu, iş tatminini ve verimliliğini inceleyen uygulamalı psikoloji dalıdır. Alanın öncülerinden Hugo Münsterberg (Psikoloji ve Endüstriyel Verimlilik, 1913) personel seçiminde psikolojik testlerin kullanılmasını savunmuştur.

Hawthorne Araştırmaları

Elton Mayo ve arkadaşlarının 1924-1932 yıllarında Western Electric şirketinin Hawthorne fabrikasında yaptığı araştırmalar, aydınlatma gibi fiziksel koşullardan çok sosyal ve psikolojik etkenlerin (ilgi gösterilmesi, grup normları, informal ilişkiler) verimliliği etkilediğini ortaya koymuştur. Bu araştırmalar insan ilişkileri okulunun doğuşuna yol açmıştır. Gözlemlendiğini bilen bireylerin davranışlarını değiştirmesine Hawthorne etkisi denir.

Motivasyon Kuramları

Kapsam (İçerik) Kuramları

• Maslow'un ihtiyaçlar hiyerarşisi: Fizyolojik, güvenlik, sevgi-ait olma (sosyal), saygınlık ve kendini gerçekleştirme ihtiyaçları; alt basamaktaki ihtiyaç karşılanmadan üst basamağa geçilmez.
• Herzberg'in çift faktör kuramı: Hijyen (koruyucu) faktörler (ücret, çalışma koşulları, iş güvencesi, yönetim politikası, kişilerarası ilişkiler) yokluğunda tatminsizlik yaratır, varlığında ise yalnızca tatminsizliği önler. Motive edici faktörler (başarı, tanınma, işin kendisi, sorumluluk, ilerleme) ise iş tatminini ve motivasyonu sağlar.
• Alderfer'in ERG kuramı: Varolma (Existence), ilişki (Relatedness) ve gelişme (Growth) ihtiyaçları; engellenme-gerileme ilkesi.
• McClelland'ın başarma ihtiyacı kuramı: Başarı, güç ve ilişki kurma ihtiyaçları.
• McGregor'un X ve Y kuramı: X teorisi insanın tembel olduğunu, denetlenmesi ve zorlanması gerektiğini; Y teorisi ise çalışmanın doğal olduğunu, insanın sorumluluk alabileceğini ve kendini yönetebileceğini varsayar. William Ouchi'nin Z teorisi Japon yönetim anlayışına dayanır.

Süreç Kuramları

• Vroom'un beklenti kuramı: Motivasyon = Beklenti × Araçsallık × Valens (ödülün değeri).
• Adams'ın eşitlik kuramı: Birey, kendi girdi-çıktı oranını başkalarınınkiyle karşılaştırır; adaletsizlik algısı motivasyonu düşürür.
• Locke'un amaç kuramı: Belirli, ölçülebilir ve zorlayıcı amaçlar performansı artırır.
• Skinner'ın pekiştirme kuramı: Davranışın sonuçları (ödül, ceza, sönme) gelecekteki davranışı belirler.
• Porter-Lawler modeli: Vroom'un kuramını geliştirerek performansın tatmine yol açtığını ileri sürer.

İş Tatmini ve Örgütsel Davranış

• İş tatmini: Çalışanın işine ve iş deneyimlerine ilişkin olumlu duygusal durumudur. Ücret, işin niteliği, yükselme olanakları, yönetim tarzı ve çalışma arkadaşları iş tatminini etkiler. Düşük iş tatmini devamsızlık ve işgücü devrine yol açar.
• Örgütsel bağlılık (Meyer ve Allen): Duygusal (istediği için kalma), devam (ayrılmanın maliyeti nedeniyle kalma) ve normatif (yükümlülük hissiyle kalma) bağlılık.
• Tükenmişlik sendromu (Christina Maslach): Duygusal tükenme, duyarsızlaşma ve kişisel başarı hissinde azalma boyutlarından oluşur; özellikle insanlarla yoğun etkileşim gerektiren mesleklerde görülür.
• Mobbing (psikolojik taciz): İş yerinde bir çalışana sistematik ve uzun süreli olarak uygulanan düşmanca, aşağılayıcı davranışlar. Kavramı çalışma hayatında Heinz Leymann tanımlamıştır.
• İş stresi: Rol belirsizliği, rol çatışması, aşırı iş yükü ve kontrol eksikliği stres kaynaklarıdır.
• Örgütsel adalet: Dağıtım adaleti, işlem (prosedür) adaleti ve etkileşim adaleti.
• İş zenginleştirme (dikey; daha fazla sorumluluk ve özerklik), iş genişletme (yatay; daha fazla görev) ve iş rotasyonu motivasyonu artırmaya yönelik iş tasarımı teknikleridir. Hackman ve Oldham'ın iş özellikleri modeli beceri çeşitliliği, görev bütünlüğü, görev önemi, özerklik ve geri bildirimi temel boyutlar olarak sayar.