Hukuk Devleti

Hukuk Devleti Kavramı

Hukuk devleti, bütün eylem ve işlemleri hukuka uygun olan, insan haklarına saygı gösteren ve bu hakları koruyucu adil bir hukuk düzeni kuran ve bunu devam ettirmekte kendini yükümlü sayan, Anayasaya aykırı durum ve tutumlardan kaçınan, Anayasa ve hukukun üstün kurallarıyla kendini bağlı sayan, yargı denetimine açık olan devlettir (AYM tanımı). Kavram Alman hukukundaki Rechtsstaat ve Anglo-Sakson hukukundaki rule of law (hukukun üstünlüğü) anlayışlarıyla bağlantılıdır. Polis devleti (keyfî yönetim) ve mutlak monarşinin karşıtıdır.

1982 Anayasası md. 2'ye göre Türkiye Cumhuriyeti, insan haklarına saygılı, Atatürk milliyetçiliğine bağlı, demokratik, laik ve sosyal bir hukuk devletidir.

Hukuk Devletinin Unsurları

• Kanuni idare ilkesi: İdare, faaliyetlerinde kanuna bağlıdır; kanuna dayanmadan ve kanuna aykırı işlem yapamaz.
• İdarenin yargısal denetimi: İdarenin her türlü eylem ve işlemlerine karşı yargı yolu açıktır (Anayasa md. 125).
• Temel hak ve özgürlüklerin güvence altına alınması: Temel haklar ancak Anayasada belirtilen sebeplere bağlı olarak, özlerine dokunulmaksızın ve ölçülülük ilkesine uygun olarak kanunla sınırlanabilir (md. 13).
• Kuvvetler ayrılığı: Yasama, yürütme ve yargı yetkilerinin farklı organlara verilmesi; ilkeyi sistemleştiren Montesquieu'dür (Kanunların Ruhu Üzerine, 1748).
• Yargı bağımsızlığı ve hâkimlik teminatı (md. 138-139).
• Kanunların anayasaya uygunluğunun denetimi (anayasa yargısı).
• Hukuki güvenlik ve belirlilik: Kuralların açık, anlaşılır, öngörülebilir olması; kazanılmış haklara saygı; geriye yürümezlik.
• İdarenin mali sorumluluğu: İdare, kendi eylem ve işlemlerinden doğan zararı ödemekle yükümlüdür.
• Ölçülülük: Sınırlamada elverişlilik, gereklilik ve orantılılık alt ilkeleri.
• Suç ve cezaların kanuniliği, masumiyet karinesi, adil yargılanma hakkı.

Biçimsel ve Maddi Hukuk Devleti

Biçimsel (şekli) hukuk devleti, devletin kendi koyduğu kurallara uymasını yeterli görür. Maddi (özlü) hukuk devleti ise kuralların içeriğinin de adil olmasını, insan haklarına ve hukukun genel ilkelerine uygun bulunmasını arar. Çağdaş anlayış maddi hukuk devletidir.

Sosyal Devlet

Sosyal devlet, bireylerin insan onuruna yaraşır asgari bir hayat düzeyine kavuşmasını sağlamayı, sosyal adaleti ve sosyal güvenliği gerçekleştirmeyi görev edinen devlettir. Sosyal haklar (çalışma, sağlık, eğitim, sosyal güvenlik) Devletin olumlu edimlerini gerektirir; ancak Anayasa md. 65'e göre Devlet bu görevlerini ekonomik istikrarın korunmasını gözeterek, mali kaynaklarının yeterliliği ölçüsünde yerine getirir.