Yargılama İlkeleri

Medeni Usul Hukukunun Temel İlkeleri (6100 sayılı HMK)

Hukuk Muhakemeleri Kanunu, özel hukuk uyuşmazlıklarının çözümünde izlenecek usulü düzenler. Yargılama, kanunda belirlenen ilkeler çerçevesinde yürütülür.

• Tasarruf ilkesi (md. 24): Kanunda öngörülen istisnalar dışında hâkim, iki taraftan birinin talebi olmadan bir davayı incelemeye ve karara bağlamaya yetkili değildir. Taraflar dava konusu üzerinde serbestçe tasarruf eder: davayı açar, geri alır, kabul eder, feragat eder, sulh olur.
• Taleple bağlılık (md. 26): Hâkim, tarafların talep sonuçlarıyla bağlıdır; ondan fazlasına veya başka bir şeye karar veremez. Ancak duruma göre talep sonucundan daha azına karar verebilir.
• Taraflarca getirilme ilkesi (md. 25): Kanunda öngörülen istisnalar dışında hâkim, iki taraftan birinin ileri sürmediği vakıaları kendiliğinden göz önüne alamaz ve bunları ispat amacıyla kendiliğinden delil toplayamaz. Kamu düzenine ilişkin davalarda (soybağı, velayet, boşanmanın bazı yönleri) re'sen araştırma ilkesi uygulanır.
• Hukuki dinlenilme hakkı (md. 27): Davanın tarafları, müdahiller ve yargılamanın diğer ilgilileri kendi hakları ile bağlantılı olarak hukuki dinlenilme hakkına sahiptir: yargılamayla ilgili bilgi sahibi olma, açıklama ve ispat hakkı, mahkemenin açıklamaları dikkate alarak gerekçeli karar vermesi.
• Aleniyet (md. 28): Duruşmalar herkese açıktır; genel ahlakın veya kamu güvenliğinin kesin olarak gerekli kıldığı ya da korunmaya değer üstün bir menfaatin bulunduğu hâllerde mahkeme kapalı yapılmasına karar verebilir. Hükmün tefhimi her hâlde açık yapılır.
• Dürüst davranma ve doğruyu söyleme yükümlülüğü (md. 29): Taraflar ve yargılamaya katılan diğer kişiler dürüstlük kurallarına uymak ve doğruyu söylemek zorundadır.
• Usul ekonomisi (md. 30): Hâkim, yargılamanın makul süre içinde ve düzenli bir şekilde yürütülmesini ve gereksiz gider yapılmamasını sağlamakla yükümlüdür.
• Hâkimin davayı aydınlatma ödevi (md. 31): Hâkim, uyuşmazlığın aydınlatılmasının zorunlu kıldığı durumlarda, maddi veya hukuki açıdan belirsiz yahut çelişkili gördüğü hususlarla ilgili olarak taraflara açıklama yaptırabilir, soru sorabilir, delil gösterilmesini isteyebilir.
• Hâkimin hukuku re'sen uygulaması (md. 33): Hâkim, Türk hukukunu re'sen uygular (iura novit curia). Tarafların ileri sürdüğü hukuki sebeplerle bağlı değildir.
• Yargılamanın sevk ve idaresi (md. 32): Hâkime aittir (hâkimin yargılamayı sevk ilkesi).

Çekişmeli ve Çekişmesiz Yargı

Çekişmeli yargıda iki taraf arasındaki uyuşmazlık çözülür ve maddi anlamda kesin hüküm oluşur. Çekişmesiz yargıda (md. 382) ortada bir uyuşmazlık bulunmaz; mahkeme ilgilinin talebiyle bir hukuki durumu tespit eder veya düzenler (mirasçılık belgesi, vesayet işleri, ad değişikliği, gaiplik). Çekişmesiz yargı işlerinde kural olarak sulh hukuk mahkemesi görevlidir ve hâkim re'sen araştırma yapar; verilen kararlar maddi anlamda kesin hüküm oluşturmaz.

Yargılama Usulleri

HMK'da iki yargılama usulü vardır: yazılı yargılama usulü (genel usul) ve basit yargılama usulü (md. 316: sulh hukuk mahkemelerindeki dava ve işler, iş davaları, tüketici davaları, ihtiyati tedbir ve ihtiyati haciz gibi geçici hukuki koruma işleri vb.). Basit yargılama usulünde cevap süresi iki haftadır, cevaba cevap ve ikinci cevap dilekçesi verilemez, dilekçeler aşaması kısalır.