Yeni ve Yakın Çağ

Yeni Çağ (1453-1789)

Coğrafi Keşifler

• Nedenler: Baharat ve İpek yollarının Türk-İslam devletlerinin denetiminde olması, pusulanın geliştirilmesi, dünyanın yuvarlak olduğu fikri, gemi yapım tekniğinin gelişmesi, altın-gümüş ve yeni topraklar arayışı, Hristiyanlığı yayma isteği.
• Önemli keşifler: Bartolomeu Dias Ümit Burnu (1487), Kristof Kolomb Amerika (1492), Vasco da Gama Hindistan (1498, Ümit Burnu üzerinden), Amerigo Vespucci yeni kıta olduğunu fark etti, Macellan ilk dünya turu (1519-1522).
• Sonuçlar: Ticaret yolları Akdeniz'den Atlas Okyanusu'na kaydı; Osmanlı ve İtalyan şehirleri gelir kaybetti; sömürgecilik başladı; Amerika'dan gelen değerli madenlerle fiyat devrimi yaşandı; burjuvazi güçlendi.

Rönesans ve Reform

• Rönesans (XIV-XVI. yy): İtalya'da başladı (zengin şehirler, antik eserler, İstanbul'un fethiyle göçen Bizanslı bilginler, mesen geleneği). Hümanizm, akılcılık ve bireycilik öne çıktı. Leonardo da Vinci, Michelangelo, Rafael; Dante, Petrarca, Erasmus; Kopernik (Güneş merkezli evren), Galileo. Matbaanın (Gutenberg, 1450 civarı) yaygınlaşması fikirlerin yayılmasını hızlandırdı.
• Reform (1517): Martin Luther'in 95 tezi; endülüjans satışına ve kilisenin otoritesine itiraz. Protestanlık doğdu; Kalvinizm (Kalvin) ve Anglikanizm (VIII. Henry) ortaya çıktı. 1555 Augsburg Barışı ile Lutheranlık tanındı. Katolik kilisesi Karşı Reform (Trento Konsili, Cizvit tarikatı, engizisyon) ile tepki verdi. Mezhep savaşları Otuz Yıl Savaşları ve Vestfalya Barışı (1648) ile sona erdi; modern ulusal egemenlik anlayışının temeli atıldı.

Mutlakiyet ve Aydınlanma

• Mutlak monarşiler: XIV. Louis ("Devlet benim"), Rusya'da I. Petro (Batılılaşma). İngiltere'de 1688 Şanlı Devrim ve Haklar Bildirgesi (1689) ile meşruti monarşi.
• Aydınlanma (XVIII. yy): Akıl ve bilim yüceltildi. Montesquieu (Kanunların Ruhu, kuvvetler ayrılığı), Rousseau (Toplum Sözleşmesi, millî egemenlik), Voltaire, John Locke (doğal haklar), Diderot (Ansiklopedi).

Yakın Çağ (1789 sonrası)

• Amerikan Bağımsızlık Savaşı (Bağımsızlık Bildirgesi 4 Temmuz 1776): İlk yazılı anayasa (1787), federal cumhuriyet.
• Fransız İhtilali (1789): Bastille baskını; İnsan ve Yurttaş Hakları Bildirgesi. Yaydığı fikirler: milliyetçilik, eşitlik, özgürlük, adalet, demokrasi, laiklik. Milliyetçilik, çok uluslu imparatorlukların (Osmanlı, Avusturya) dağılmasını hızlandırdı.
• Napolyon dönemi ve Viyana Kongresi (1815): Avrupa'da eski düzeni (statüko) koruma; Avrupa Uyumu (Concert of Europe). 1830 ve 1848 ihtilalleri milliyetçi ve liberal hareketleri yaydı.
• Sanayi İnkılabı (XVIII. yy sonu, İngiltere): Buhar makinesi (James Watt), fabrika sistemi, seri üretim. Sonuçları: Ham madde ve pazar arayışı → sömürgeciliğin yoğunlaşması; işçi sınıfının doğuşu, kentleşme; sosyalizm ve liberalizm gibi ideolojiler; Osmanlı'nın açık pazar hâline gelmesi.
• Ulusal birlikler: İtalya (1870, Cavour, Garibaldi) ve Almanya (1871, Bismarck) birliklerini tamamladı; Avrupa'da güçler dengesi değişti, sömürge yarışı sertleşti.