Osmanlı Hukuku

Osmanlı Hukukunun Kaynakları

Osmanlı hukuk düzeni iki ana unsurdan oluşur: şer'i hukuk ve örfi hukuk.

• Şer'i hukuk: İslam hukukuna (fıkıh) dayanır; Osmanlı Devleti'nde Hanefî mezhebi esas alınmıştır. Kaynakları: Kur'an, sünnet, icma ve kıyas. Aile, miras, borçlar ve ceza hukukunun önemli kısmı bu alandadır.
• Örfi hukuk: Padişahın, şer'i hukukun boş bıraktığı veya takdire bıraktığı alanlarda (devlet teşkilatı, vergi, toprak, ceza ve idari düzenlemeler) iradesiyle koyduğu kurallardır. Örfi hukukun ana kaynakları kanunnameler ve fermanlardır. Örfi kuralların şeriata aykırı olmaması gerektiği kabul edilir; şeyhülislamın fetvasıyla uygunluk denetlenirdi.

Kanunnameler

• Fatih Kanunnamesi (Kanunname-i Âl-i Osman): Devlet teşkilatına ilişkin ilk kapsamlı kanunnamedir; devlet adamlarının görevleri, protokol, maaşlar ve kardeş katli hükmünü içerir.
• Kanuni Sultan Süleyman döneminde örfi hukuk en gelişmiş hâline ulaşmış; Ebussuud Efendi ile örfi hukukun şer'i hukukla uyumlaştırılması çalışmaları yapılmıştır.
• Sancak (livâ) kanunnameleri: Her bölgenin vergi ve toprak düzenini belirleyen kanunnameler; tahrir defterlerinin başında yer alır.

Yargı Teşkilatı

• Kadı: Kaza adı verilen yönetim biriminde hem yargı hem de belediye, noterlik, vakıf denetimi gibi idari görevleri yürütürdü. Kadı, hem şer'i hem örfi hukuku uygulardı; tek hâkimli mahkeme sistemi vardı. Kadıların verdiği belgeler şer'iye sicillerine kaydedilirdi.
• Kazasker: Divan-ı Hümayun üyesi olup kadı ve müderrislerin atanmasından sorumluydu; Rumeli ve Anadolu kazaskerleri bulunurdu.
• Şeyhülislam (müftü): Dinî konularda ve hukuki meselelerde fetva verirdi; fetvalar bağlayıcı değil ancak etkiliydi. Zamanla ilmiye sınıfının başı oldu.
• Divan-ı Hümayun: Devletin en yüksek karar organı olup aynı zamanda yüksek mahkeme işlevi görür, şikâyetleri inceleyip karara bağlardı.
• Ehl-i örf: Kadı kararlarını uygulayan yürütme görevlileri (subaşı, sancakbeyi gibi).

Toprak Hukuku

• Mîrî arazi: Mülkiyeti (rakabesi) devlete ait, kullanım hakkı (tasarruf) köylüye verilen topraklardır. Tımar, zeamet ve has olarak sipahilere ve devlet görevlilerine dirlik olarak tahsis edilirdi (tımar sistemi).
• Mülk arazi: Tam mülkiyetin kişiye ait olduğu topraklar.
• Vakıf arazi: Gelirleri hayır işlerine ayrılmış topraklar.
• Çift-hane sistemi: Köylü ailesine bir çiftlik toprağının verilmesiyle tarımsal üretim ve vergi düzeninin sağlanması. Toprağını sebepsiz yere üç yıl boş bırakan köylünün tasarruf hakkı alınabilirdi.

Mecelle

Mecelle-i Ahkâm-ı Adliye, Ahmet Cevdet Paşa başkanlığındaki bir heyet tarafından 1869-1876 yılları arasında hazırlanan, Hanefî fıkhına dayanan ve 1851 maddeden oluşan kanundur. Borçlar hukuku, eşya hukukunun bir kısmı ve usul hukukunu düzenler; aile ve miras hukukunu kapsamaz. İslam hukukunun Batı tarzı kodifikasyon tekniğiyle maddeler hâlinde yazılmasının ilk büyük örneğidir. Başında 99 maddelik külli kaideler (genel hukuk ilkeleri) bulunur. Türkiye'de 1926'da Türk Medeni Kanunu ve Borçlar Kanunu ile yürürlükten kaldırılmıştır.