Doğal Hukuk ve Hukuki Pozitivizm

Temel Soru

Hukuk felsefesinin temel sorusu, hukukun ne olduğu ve hukukun geçerliliğinin neye dayandığıdır. Bu konuda iki ana yaklaşım vardır: doğal hukuk ve hukuki pozitivizm.

Doğal Hukuk

Doğal hukuk, insan iradesinden bağımsız, evrensel, değişmez ve akılla (veya Tanrı'nın iradesiyle) bilinebilen, pozitif hukuktan üstün bir hukukun varlığını kabul eder. Pozitif hukuk, doğal hukuka uygun olduğu ölçüde meşrudur. Adaletsiz yasa yasa değildir (lex iniusta non est lex) anlayışı bu ekolün ifadesidir.

• İlk Çağ: Sofistler doğa (physis) ile yasa (nomos) ayrımını yapmıştır. Sophokles'in Antigone tragedyası, yazılı olmayan ilahî yasa ile kral yasası arasındaki çatışmayı işler. Platon ve Aristoteles doğal adaletten söz eder. Stoacılar evrensel akla (logos) dayanan doğal hukuk anlayışını geliştirmiş, Cicero bunu Roma'ya taşımıştır.
• Orta Çağ: Thomas Aquinas dört tür yasa ayırır: ebedî yasa (Tanrı'nın evreni yöneten aklı), doğal yasa (ebedî yasanın insan aklına yansıyan kısmı), insan yasası (pozitif hukuk) ve ilahî yasa (vahiy).
• Yeni Çağ (akılcı doğal hukuk): Hugo Grotius (De Jure Belli ac Pacis, 1625) doğal hukuku Tanrı'dan bağımsız olarak akla dayandırmış ve "uluslararası hukukun babası" sayılmıştır. Pufendorf, Locke ve Rousseau doğal hakları ve toplum sözleşmesini savunmuş; bu düşünceler 1776 Amerikan Bağımsızlık Bildirgesi ve 1789 İnsan ve Yurttaş Hakları Bildirgesinin temelini oluşturmuştur.
• 20. yüzyılda yeniden doğuş: İkinci Dünya Savaşı sonrası Gustav Radbruch, pozitif hukukun adalete aykırılığının katlanılamaz bir dereceye ulaştığı hâllerde hukuk niteliğini yitirdiğini savunmuştur (Radbruch formülü). Lon Fuller, hukukun iç ahlakını oluşturan sekiz ilke (genellik, ilan edilme, geriye yürümeme, açıklık, çelişmezlik, imkânsızı istememe, süreklilik, uygulamayla uyum) ileri sürmüştür. John Finnis yeni doğal hukuk kuramını geliştirmiştir.

Hukuki Pozitivizm

Hukuki pozitivizm, hukuku yetkili otorite tarafından konulmuş ve yürürlükteki kurallar olarak tanımlar; hukukun geçerliliğini ahlaki içeriğine değil, konuluş biçimine bağlar. Hukuk ile ahlakın ayrılığı tezi pozitivizmin özüdür: "Hukukun ne olduğu ayrı, ne olması gerektiği ayrı bir sorudur."

• Jeremy Bentham ve John Austin: Austin'e göre hukuk, egemenin yaptırıma bağlanmış emirleridir (emir kuramı).
• Hans Kelsen — Saf Hukuk Kuramı: Hukuk bilimini ahlak, siyaset ve sosyolojiden arındırmayı amaçlar. Hukuk düzeni, birbirinden geçerlilik alan normlar hiyerarşisidir (normlar piramidi); en üstte varsayılan bir temel norm (Grundnorm) bulunur.
• H.L.A. Hart — Hukuk Kavramı (1961): Austin'in emir kuramını eleştirir; hukuku birincil kurallar (davranış kuralları) ile ikincil kuralların (tanıma, değiştirme ve yargılama kuralları) birleşimi olarak görür. En önemli ikincil kural tanıma kuralıdır. Hart-Fuller tartışması, hukuk-ahlak ilişkisinin klasik tartışmasıdır.
• Joseph Raz: Hukukun otoritesini ve kaynak tezini geliştirmiştir.

Eleştiriler ve Ara Yaklaşımlar

Ronald Dworkin, pozitivizmi eleştirerek hukukun yalnız kurallardan değil ilkelerden de oluştuğunu, zor davalarda hâkimin (ideal hâkim Herkül) hukukun bütünlüğüne uygun tek doğru cevabı bulabileceğini savunur. Amerikan hukuki realizmi (Holmes, Llewellyn, Frank) ise hukukun mahkemelerin fiilen ne yaptığı olduğunu vurgular.