Tarihe Yardımcı Bilimler

Tarihe Yardımcı Bilimler

Tarih, kaynakları okumak, tarihlendirmek ve yorumlamak için birçok bilim dalından yararlanır. ÖABT'de bu bilimlerin adı ile inceleme alanının eşleştirilmesi sık sorulur.

Yazı ve Belge Bilimleri

• Paleografya: Eski yazıları okuma ve yazı türlerinin gelişimini inceleme bilimi.
• Epigrafya (kitabiyat): Taş, maden gibi sert maddeler üzerindeki yazıları (kitabeleri) inceler. Orhun Yazıtları epigrafyanın konusudur.
• Diplomatik: Resmî belgelerin (ferman, berat, antlaşma) şekil ve içerik özelliklerini, sahte olup olmadıklarını inceler. Osmanlı belgeleri için Osmanlı diplomatikası terimi kullanılır.
• Filoloji (dil bilimi): Dillerin yapısını, gelişimini ve metinlerin dilini inceler; eski metinlerin anlaşılmasını sağlar.

Maddi Kültür Bilimleri

• Arkeoloji: Kazılarla ortaya çıkarılan kalıntılar yoluyla geçmiş kültürleri inceler; özellikle yazının bulunmadığı dönemler için temel bilimdir.
• Nümizmatik (meskûkât): Sikke ve madalyaları inceler. Sikkeler egemenlik, ekonomi, din ve sanat hakkında bilgi verir.
• Sigilografi (mühür bilimi): Mühürleri inceler.
• Heraldik (arma bilimi): Arma ve sancakları inceler.
• Etnografya: Toplulukların gelenek, görenek, giyim, araç-gereç gibi maddi ve manevi kültür ürünlerini inceler.
• Antropoloji: İnsanın fiziksel ve kültürel özelliklerini inceler.

Zaman ve Mekân Bilimleri

• Kronoloji (takvim bilimi): Olayları zaman sırasına koyar, takvimleri inceler. Örnekler: Hicri takvim (Ay yılı, 622 hicret başlangıç), Rumi takvim (Güneş yılı, Osmanlı'da 1840'tan itibaren mali işler için), Celali takvimi (Büyük Selçuklu, Melikşah dönemi), 12 Hayvanlı Türk Takvimi.
• Coğrafya: Olayların geçtiği mekânı ve doğal şartların insan faaliyetlerine etkisini açıklar.
• Kartografya (harita bilimi): Haritaları inceler ve hazırlar.
• Jeoloji ve Paleontoloji: Yer katmanları ve fosiller yoluyla tarihlendirmeye katkı sağlar.

Soy ve İsim Bilimleri

• Genealoji (soy kütüğü bilimi): Hanedanların ve kişilerin soy ağaçlarını inceler.
• Onomastik: Kişi ve yer adlarının kökenini inceler (toponimi yer adlarını, antroponimi kişi adlarını inceler).

Tarihlendirme Yöntemleri

• Karbon-14 (C-14) yöntemi: Canlı kalıntılarındaki radyoaktif karbonun yarılanmasına dayanarak organik maddelerin yaşını belirler.
• Dendrokronoloji: Ağaç halkalarıyla tarihlendirme.
• Stratigrafi: Kazıda katmanların sıralanması; alttaki katman daha eskidir.