Şirketler Muhasebesi

Şirketler Muhasebesinin Kapsamı

Şirketler muhasebesi, ticaret şirketlerinin kuruluş, sermaye artırımı ve azaltımı, kâr dağıtımı, zararların kapatılması, birleşme, tür değiştirme, bölünme ve tasfiye gibi özel işlemlerinin muhasebeleştirilmesini inceler. Bu işlemler Türk Ticaret Kanunu, vergi kanunları ve Tekdüzen Hesap Planı çerçevesinde kaydedilir.

Kuruluş İşlemleri

• Sermaye taahhüdü: Ortakların taahhüt ettiği sermaye 501 Ödenmemiş Sermaye hesabına borç, 500 Sermaye hesabına alacak kaydedilir.
• Sermayenin ödenmesi: Ödemeler ilgili varlık hesaplarına (102 Bankalar, ayni sermayede ilgili duran varlık hesapları) borç, 501 hesabına alacak kaydedilir. Anonim şirketlerde nakdi sermayenin en az dörtte biri tescilden önce ödenmelidir.
• Kuruluş ve örgütlenme giderleri: Kuruluş için yapılan noter, tescil, ilan, avukatlık giderleri 262 Kuruluş ve Örgütlenme Giderleri hesabında aktifleştirilerek itfa edilebilir veya doğrudan gider yazılabilir.
• Şahıs şirketlerinde: Ortakların sermaye ve kâr payları ortak bazında alt hesaplarda izlenir; ortakların şirketle cari işlemleri 131 Ortaklardan Alacaklar ve 331 Ortaklara Borçlar hesaplarında yürütülür.

Sermaye Artırımı ve Azaltımı

• Nakdi (yeni kaynakla) artırım: Ortaklardan veya yeni yatırımcılardan para veya ayın konulması; hisse senetleri itibari değerin üzerinde satılırsa aradaki fark 520 Hisse Senedi İhraç Primleri (emisyon primi) hesabına kaydedilir.
• İç kaynaklardan (bedelsiz) artırım: Yedek akçeler, geçmiş yıllar kârları veya yeniden değerleme fonlarının sermayeye eklenmesi; ortaklara bedelsiz pay verilir, özkaynak toplamı değişmez.
• Kayıtlı sermaye sistemi: Yönetim kuruluna belirli bir tavan içinde genel kurul kararı aranmaksızın sermaye artırma yetkisi verilmesi.
• Sermaye azaltımı: Zararların kapatılması veya fazla sermayenin ortaklara iadesi amacıyla; alacaklıların korunmasına ilişkin TTK hükümlerine uyulur.

Kâr Dağıtımı (TTK md. 519, 523)

• Birinci tertip genel kanuni yedek akçe: Yıllık kârın yüzde beşi, ödenmiş sermayenin yüzde yirmisine ulaşıncaya kadar genel kanuni yedek akçeye ayrılır.
• İkinci tertip yedek akçe: Kanunda belirtilen esaslara göre, pay sahiplerine yüzde beş oranında kâr payı ödendikten sonra kâr payı olarak dağıtılacak tutarın belirli bir oranı (TTK'da öngörülen) ayrıca yedek akçeye eklenir.
• Statü (esas sözleşme) yedekleri ve olağanüstü yedekler genel kurul kararıyla ayrılabilir.
• Kâr payı (temettü) ancak net dönem kârından ve serbest yedek akçelerden dağıtılabilir; geçmiş yıl zararları kapatılmadan kâr dağıtılamaz.
• Kayıtlar: Dönem net kârı (590) önce 570 Geçmiş Yıllar Kârları veya doğrudan dağıtım hesaplarına aktarılır; yedekler 540 Yasal Yedekler, 541 Statü Yedekleri, 542 Olağanüstü Yedekler hesaplarına; ödenecek kâr payları 331 Ortaklara Borçlar hesabına alacak kaydedilir. Kâr dağıtımında gelir vergisi stopajı (360) da dikkate alınır.

Zararların Kapatılması

Dönem zararı (591) veya geçmiş yıllar zararları (580); yedek akçeler, geçmiş yıllar kârları, ortakların ek ödemeleri veya sermaye azaltımı yoluyla kapatılabilir. TTK md. 376'ya göre son yıllık bilançodan sermaye ile kanuni yedek akçeler toplamının yarısının zarar nedeniyle karşılıksız kaldığı anlaşılırsa yönetim kurulu genel kurulu derhâl toplantıya çağırır; üçte ikisi karşılıksız kalırsa sermayenin üçte biriyle yetinme veya sermayenin tamamlanması kararı alınmazsa şirket sona erer; borca batıklık şüphesinde ara bilanço çıkarılır ve gerekiyorsa mahkemeye bildirim yapılır.

Birleşme, Tür Değiştirme ve Tasfiye

Birleşme devralma veya yeni kuruluş yoluyla gerçekleşir; devrolunan şirketin varlık ve borçları devralan şirkete geçer. Tür değiştirmede şirketin tüzel kişiliği devam eder, yalnız hukuki türü değişir. Tasfiye sürecinde tasfiye memurları şirketin varlıklarını paraya çevirir, alacaklıları öder ve kalan tutarı ortaklara payları oranında dağıtır; tasfiye başlangıç ve sonu bilançoları düzenlenir.