Rivayet ve Dirayet Tefsirleri

Rivayet Tefsiri

Rivayet (me'sûr, naklî) tefsiri; ayetleri Kur'an'ın diğer ayetleriyle, Hz. Peygamber'in sünnetiyle, sahabe ve tâbiîn sözleriyle açıklayan tefsirdir. Müfessir kişisel görüşünü geri planda tutar. Başlıca rivayet tefsirleri:

• Taberî: Câmiu'l-Beyân — ilk büyük ve en önemli rivayet tefsiri.
• İbn Ebî Hâtim: Tefsîru'l-Kur'âni'l-Azîm.
• Ebü'l-Leys es-Semerkandî: Bahrü'l-Ulûm.
• Sa'lebî: el-Keşf ve'l-Beyân.
• Begavî: Meâlimü't-Tenzîl.
• İbn Kesîr: Tefsîru'l-Kur'âni'l-Azîm.
• Süyûtî: ed-Dürrü'l-Mensûr.

Dirayet Tefsiri

Dirayet (re'y, aklî) tefsiri; rivayetlerle yetinmeyip dil, edebiyat, mantık ve çeşitli ilimlerden yararlanarak akıl yürütme ile yapılan tefsirdir. Rivayete aykırı düşmeyen, ilmî ölçülere bağlı re'y makbuldür. Başlıca dirayet tefsirleri:

• Mâtürîdî: Te'vîlâtü'l-Kur'ân.
• Zemahşerî: el-Keşşâf — Mu'tezile mezhebine bağlıdır; dil ve belagat yönüyle öne çıkar.
• Fahreddin er-Râzî: Mefâtîhu'l-Gayb (et-Tefsîrü'l-Kebîr) — kelam ve felsefe ağırlıklı.
• Beyzâvî: Envârü't-Tenzîl — Osmanlı medreselerinde ders kitabı olarak okutulmuştur.
• Nesefî: Medârikü't-Tenzîl.
• Ebû Hayyân: el-Bahrü'l-Muhît — dil bilgisi ağırlıklı.
• Ebüssuûd Efendi: İrşâdü'l-Akli's-Selîm.
• Âlûsî: Rûhu'l-Meânî.

Konularına Göre Tefsir Türleri

• Ahkâm (fıkhî) tefsiri: Hüküm ayetlerini açıklar. Cessâs, Ahkâmü'l-Kur'ân (Hanefî); Ebû Bekir İbnü'l-Arabî, Ahkâmü'l-Kur'ân (Mâlikî); Kurtubî, el-Câmi' li-Ahkâmi'l-Kur'ân.
• İşârî (tasavvufî) tefsir: Ayetlerin sezgiyle kavranan işaret anlamlarına yer verir. Sülemî, Hakâiku't-Tefsîr; Kuşeyrî, Letâifü'l-İşârât; İsmâil Hakkı Bursevî, Rûhu'l-Beyân.
• İlmî (bilimsel) tefsir: Ayetleri bilimsel verilerle açıklar. Tantâvî Cevherî, el-Cevâhir.
• İçtimâî (toplumsal) tefsir: Muhammed Abduh – Reşîd Rızâ, Tefsîrü'l-Menâr; Seyyid Kutub, Fî Zılâli'l-Kur'ân; Mevdûdî, Tefhîmü'l-Kur'ân.
• Konulu (mevzûî) tefsir: Bir konuyla ilgili bütün ayetleri bir araya getirerek inceler.
• Lugavî (filolojik) tefsir: Ferrâ, Meâni'l-Kur'ân; Ebû Ubeyde, Mecâzü'l-Kur'ân.

Sınav uyarısı: Câmiu'l-Beyân Taberî'nin rivayet tefsiri; el-Keşşâf Zemahşerî'nin Mu'tezilî dirayet tefsiri; Mefâtîhu'l-Gayb Râzî'nin; Rûhu'l-Beyân Bursevî'nin işârî tefsiridir.