Genel Biyoloji

Canlıların Ortak Özellikleri ve Yapısı

• Ortak özellikler: Hücreden oluşma, beslenme, solunum, boşaltım, büyüme ve gelişme, üreme, hareket, uyarılara tepki, metabolizma, homeostazi; kalıtım materyali DNA.
• Hücre: Canlının yapı ve işlev birimi; hücre zarı, sitoplazma, çekirdek. Bitki hücresinde ayrıca hücre duvarı, kloroplast ve büyük koful; hayvan hücresinde sentrozom. Organeller: mitokondri (enerji), ribozom (protein sentezi), kloroplast (fotosentez).
• Organizasyon: Hücre → doku → organ → sistem → organizma. Tek hücreli (bakteri, amip, paramesyum, öglena) ve çok hücreli canlılar.
• Mikroskop: Hücrelerin gözlemlenmesi (soğan zarı, yanak epiteli); Hooke ve Leeuwenhoek'in katkıları.

Canlıların Sınıflandırılması

• Sınıflandırmanın amacı canlıları ortak özelliklerine göre gruplamaktır. Âlemler: bakteriler, arkeler, protistler, mantarlar, bitkiler, hayvanlar. Virüsler hücresel yapıda değildir.
• Bitkiler: Çiçekli (kök, gövde, yaprak, çiçek; tohumla üreme; açık ve kapalı tohumlular) ve çiçeksiz (karayosunu, eğrelti otu; sporla üreme). Bitkinin kısımları ve görevleri: Kök (tutunma, su ve mineral alma), gövde (destek ve taşıma), yaprak (fotosentez, terleme), çiçek (üreme), meyve ve tohum.
• Hayvanlar: Omurgasızlar (solucanlar, yumuşakçalar, eklem bacaklılar: böcekler, örümcekler, kabuklular; derisi dikenliler) ve omurgalılar (balıklar, kurbağalar, sürüngenler, kuşlar, memeliler). Memelilerin özellikleri: Kıl, süt bezleri, yavrusunu doğurma ve emzirme (yarasa, yunus, balina memelidir).
• Mantarlar: Şapkalı mantar, küf, maya; heterotroflar; ayrıştırıcı; ekmek ve peynir yapımı; zehirli mantarlar.
• Mikroskobik canlılar: Bakteriler (yararlı: yoğurt, peynir, bağırsak florası, ayrıştırma; zararlı: hastalıklar) ve hijyen.

Bitkilerde Beslenme ve Üreme

• Fotosentez: Bitkiler ışık enerjisiyle karbondioksit ve sudan besin (glikoz) ve oksijen üretir; klorofil ve ışık gereklidir. Fotosentezin önemi: Besin zincirinin temeli, atmosfere oksijen sağlanması.
• Bitkilerde üreme: Çiçeğin kısımları (çanak, taç yaprak, erkek ve dişi organ); tozlaşma (rüzgâr, böcek), döllenme, tohum ve meyve oluşumu; tohumun çimlenmesi (su, uygun sıcaklık, hava). Eşeysiz üreme: çelik, yumru, soğan, aşı.

İnsan Vücudu ve Sağlık

• Destek ve hareket sistemi: İskelet (206 kemik), kaslar, eklemler.
• Sindirim sistemi: Ağız, yemek borusu, mide, ince bağırsak, kalın bağırsak; karaciğer ve pankreas. Besin grupları ve dengeli beslenme.
• Dolaşım sistemi: Kalp, damarlar, kan; büyük ve küçük dolaşım; kan bağışı.
• Solunum sistemi: Burun, soluk borusu, bronşlar, akciğerler, alveoller; sigaranın zararları.
• Boşaltım sistemi: Böbrekler, idrar yolları; deri ve akciğerlerin boşaltıma katkısı.
• Duyu organları: Göz, kulak, burun, dil, deri; korunma yolları.
• Sinir ve endokrin sistem: Beyin, omurilik, sinirler; refleksler; hormonlar.
• Büyüme, gelişme ve ergenlik. Sağlıklı yaşam: Hijyen, düzenli uyku, egzersiz, aşılar, bulaşıcı hastalıklardan korunma.

Kalıtım ve Çevre

• Kalıtım: Özelliklerin anne-babadan çocuklara aktarılması; DNA, gen, kromozom (insanda 46); baskın ve çekinik özellikler (Mendel); kalıtsal ve kalıtsal olmayan özellikler (modifikasyon).
• Adaptasyon: Canlıların yaşadıkları ortama uyum sağlayan özellikleri (kutup ayısının kürkü, kaktüsün dikenleri, devenin hörgücü).
• Ekosistem: Üretici, tüketici, ayrıştırıcı; besin zinciri ve besin ağı; madde döngüleri; canlılar arası ilişkiler (mutualizm, parazitlik, av-avcı).
• Biyoçeşitlilik ve çevre: Nesli tükenen türler, habitat kaybı, çevre kirliliği, küresel ısınma; geri dönüşüm, sıfır atık, enerji tasarrufu, doğayı koruma.