Öğrenme Psikolojisi

Öğrenmenin Tanımı

Öğrenme, yaşantı ürünü, nispeten kalıcı izli davranış değişikliğidir. Olgunlaşma, yorgunluk, hastalık, ilaç ve refleksler sonucu oluşan değişiklikler öğrenme sayılmaz. Öğrenmeyi etkileyen faktörler: Öğrenene ilişkin (hazırbulunuşluk, güdülenme, kaygı, yaş, zekâ, ön öğrenmeler), öğrenme yöntemine ilişkin (toplu-aralıklı öğrenme, bütün-parça öğrenme, aktif katılım, geri bildirim) ve öğrenme materyaline ilişkin (anlamlılık, miktar, benzerlik) faktörler.

Davranışçı Kuramlar

• Klasik koşullanma (Pavlov): Koşulsuz uyarıcı (KSUY: et tozu) → koşulsuz tepki (KSUT: salya); nötr uyarıcının (zil) KSUY ile eşleştirilmesiyle koşullu uyarıcıya (KUY) dönüşmesi ve koşullu tepki (KUT) oluşturması. Kavramlar: Uyarıcı genellemesi, ayırt etme, sönme, kendiliğinden geri gelme, ikinci (üst) düzey koşullanma, ters koşullanma (karşı koşullanma). Watson'ın Küçük Albert deneyi (korkunun koşullanması). Fobilerin oluşumu ve sistematik duyarsızlaştırma (Wolpe) ile tedavisi.
• Edimsel (operant) koşullanma (Skinner; Thorndike'ın etki yasası öncülüdür): Davranış sonuçlarına göre şekillenir. Olumlu pekiştirme (hoşa giden uyarıcı verme), olumsuz pekiştirme (hoşa gitmeyen uyarıcıyı ortadan kaldırma; davranışı artırır), olumlu ceza (I. tip) (hoşa gitmeyen uyarıcı verme), olumsuz ceza (II. tip) (hoşa giden uyarıcıyı alma; mola, tepki bedeli). Pekiştirme davranışı artırır; ceza azaltır.
• Pekiştirme tarifeleri: Sürekli pekiştirme (hızlı öğrenme, hızlı sönme) ve aralıklı pekiştirme: sabit oranlı, değişken oranlı (sönmeye en dirençli; kumar), sabit aralıklı, değişken aralıklı.
• Diğer kavramlar: Şekil verme (davranışın aşamalı olarak pekiştirilmesi), zincirleme, Premack ilkesi (sık yapılan davranışın az yapılan davranış için pekiştireç olarak kullanılması), birincil-ikincil pekiştireçler, sembolik pekiştireçler (jeton), sönme, kaçma ve kaçınma öğrenmesi, öğrenilmiş çaresizlik (Seligman), batıl davranışlar.

Sosyal Bilişsel Kuram (Bandura)

• Gözlem yoluyla öğrenme (model alma): Bobo bebek deneyi. Süreçler: Dikkat, hatırda tutma, davranışa dönüştürme (uygulama), güdülenme.
• Dolaylı pekiştirme ve dolaylı ceza (modelin aldığı sonuçlar); karşılıklı belirleyicilik (birey-davranış-çevre); öz yeterlik (kişinin bir işi başarabileceğine inancı; kaynakları: performans başarıları, dolaylı yaşantılar, sözel ikna, fizyolojik durum); öz düzenleme.
• Model alma etkileri: Yeni davranış öğrenme, ket vurma ve ketin çözülmesi, davranışı kolaylaştırma, duygusal uyarılma.

Bilişsel Öğrenme Kuramları

• Gestalt (kavrayış/içgörü yoluyla öğrenme; Köhler): Şempanze deneyleri; bütünün parçaların toplamından fazla olması; algı ilkeleri (yakınlık, benzerlik, tamamlama, süreklilik, şekil-zemin).
• Tolman (amaçlı davranışçılık): Örtük (gizil) öğrenme, bilişsel haritalar.
• Bilgiyi işleme kuramı: Duyusal kayıt → kısa süreli (çalışan) bellek (kapasite 7 ± 2; Miller; parçalama ile artırılabilir) → uzun süreli bellek (anısal/epizodik, anlamsal, işlemsel bellek). Kodlama stratejileri: Tekrar, anlamlandırma, örgütleme, zihinde canlandırma, ipucu kullanma (anımsatıcılar). Unutma kuramları: Bozulma, bozucu etki (ket vurma; ileriye ve geriye ket vurma), güdülenmiş unutma (bastırma), ipucu eksikliği. Üst biliş (Flavell).
• Bruner: Buluş yoluyla öğrenme, sarmal program, temsil aşamaları (eylemsel, imgesel, sembolik). Ausubel: Anlamlı öğrenme, ön örgütleyiciler, sunuş yoluyla öğretim.

Güdülenme

İçsel ve dışsal güdülenme; Maslow'un ihtiyaçlar hiyerarşisi (fizyolojik, güvenlik, ait olma ve sevgi, saygınlık, kendini gerçekleştirme); yükleme (atıf) kuramı (Weiner: odak, kalıcılık, kontrol edilebilirlik); başarı güdüsü; beklenti-değer kuramı; öz belirleme kuramı (Deci ve Ryan: özerklik, yeterlik, ilişkili olma); hedef kuramı (öğrenme ve performans hedefleri); Yerkes-Dodson yasası (orta düzey kaygı/uyarılma performansı artırır).