Deniz Ticareti Hukuku

Deniz Ticareti Hukukunun Kaynakları

Deniz ticareti hukuku, 6102 sayılı TTK'nın Beşinci Kitabı (md. 931 vd.) ile düzenlenir; ayrıca Türkiye'nin taraf olduğu uluslararası sözleşmeler (konişmento ile taşımaya ilişkin Lahey Kuralları, deniz alacaklarına karşı sorumluluğun sınırlandırılmasına ilişkin 1976 LLMC Sözleşmesi, petrol kirliliği sözleşmeleri) ve 4922 sayılı Denizde Can ve Mal Koruma Hakkında Kanun, Türk Uluslararası Gemi Sicili Kanunu uygulanır.

Gemi ve Gemi Sicili

• Gemi (md. 931): Kendi kendine hareket edebilsin edemesin, tahsis edildiği amaç suda hareket etmeyi gerektiren ve pek küçük olmayan her araçtır; yüzer havuzlar ve sabit platformlar da kanunda belirtilen hâllerde gemi hükümlerine tabidir.
• Türk gemisi ve Türk bayrağı: Kanunda belirtilen şartlarla malikinin çoğunluğu Türk vatandaşı veya Türk hukukuna göre kurulmuş tüzel kişiler olan gemiler Türk gemisidir ve Türk bayrağı çekme hakkına sahiptir. Türk gemileri dışında kalan gemilerin Türk limanları arasında yük ve yolcu taşıması (kabotaj) kural olarak Türk gemilerine aittir (815 sayılı Kabotaj Kanunu).
• Gemi sicili: Gemiler, liman başkanlıkları nezdinde tutulan gemi siciline kaydedilir. Sicile kayıtlı gemilerin mülkiyetinin devri ve gemi ipoteği tescille gerçekleşir. Gemi, taşınır mal niteliğinde olmasına rağmen sicile kayıtlı ise taşınmaz benzeri bir rejime tabidir.
• Gemi alacaklısı hakkı (deniz privilejleri): Kaptan ve mürettebatın ücret alacakları, kurtarma ücreti, liman ve kılavuzluk ücretleri gibi kanunda sayılan alacaklar gemi üzerinde kanuni rehin hakkı sağlar ve diğer rehinlerden önce gelir.

Deniz Ticaretinin Kişileri

• Donatan: Gemisini menfaati için denizde kullanan gemi malikidir. Gemi işletme müteahhidi, başkasına ait gemiyi kendi adına işleten kişidir ve üçüncü kişilere karşı donatan sayılır.
• Kaptan: Geminin sevk ve idaresinden sorumlu kişidir; gemide düzen ve disiplini sağlar, kanunda belirtilen hâllerde donatanı temsil eder ve kamu görevi niteliğinde bazı yetkileri (doğum, ölüm tespiti) vardır.
• Gemi adamları ve kılavuz kaptan.

Navlun Sözleşmesi ve Konişmento

• Navlun sözleşmesi (md. 1138): Taşıyanın navlun (ücret) karşılığında eşyayı deniz yoluyla taşımayı üstlendiği sözleşmedir. Geminin tamamının veya bir kısmının kiralanmasına dayanan çarter ve belirli eşyaların taşınmasına dayanan kırkambar sözleşmeleri vardır.
• Taşıyanın sorumluluğu: Taşıyan, eşyanın kendisine teslim edildiği andan teslim edildiği ana kadar ziya ve hasardan sorumludur; ancak kanunda sayılan hâllerde (denizcilik kusuru, yangın, deniz tehlikeleri gibi) sorumluluktan kurtulabilir. Sorumluluk belirli tutarlarla sınırlıdır.
• Konişmento (md. 1228 vd.): Taşıyanın eşyayı teslim aldığını veya gemiye yüklediğini gösteren ve teslim borcunu içeren kıymetli evraktır; nama, emre veya hamiline düzenlenebilir. Konişmentonun devri eşyanın zilyetliğinin devri sonucunu doğurur (temsil fonksiyonu). Eşya, konişmentonun ibrazı karşılığında teslim edilir.
• Zamanaşımı: Taşıma sözleşmesinden doğan istemler, kural olarak eşyanın teslim edildiği veya teslim edilmesi gereken günden itibaren bir yıl içinde zamanaşımına uğrar.

Deniz Kazaları

• Müşterek avarya (md. 1272): Gemi ve yükü ortak bir tehlikeden kurtarmak amacıyla kaptan tarafından veya onun emriyle kasten yapılan fedakârlıklar ve masraflardır (yükün denize atılması gibi). Bu zararlar ve masraflar, kurtarılan gemi, navlun ve yük arasında değerleri oranında paylaştırılır. Uygulamada York-Anvers Kuralları esas alınır.
• Çatma (çarpışma, md. 1286): Gemilerin çarpışması hâlinde zarar kusurlu geminin donatanınca karşılanır; her iki gemi kusurluysa zarar kusur oranında paylaştırılır; kusur belirlenemezse eşit paylaştırılır.
• Kurtarma (md. 1298): Tehlikede bulunan gemi veya eşyayı kurtaran kişi, faydalı sonuç alınması hâlinde kurtarma ücreti isteyebilir ("sonuç yoksa ücret yok" ilkesi). Çevre zararını önleme çabaları için özel tazminat öngörülmüştür.
• Sorumluluğun sınırlandırılması: Donatan ve diğer ilgililer, kanunda ve LLMC Sözleşmesinde belirtilen deniz alacaklarından doğan sorumluluklarını, geminin tonajına göre belirlenen tutarlarla sınırlayabilir.