Bireysel Başvuru

Bireysel Başvurunun Temeli

Bireysel başvuru, 2010 Anayasa değişikliğiyle kabul edilmiş ve 23 Eylül 2012'den itibaren uygulanmaya başlanmıştır (Anayasa md. 148/3, 6216 sayılı Kanun md. 45-51). Amacı, temel hak ve özgürlüklerin iç hukukta etkili biçimde korunması ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine (AİHM) gitmeden önce ihlallerin giderilmesidir.

Başvurunun Konusu

Herkes, Anayasada güvence altına alınmış temel hak ve özgürlüklerinden, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ve Türkiye'nin taraf olduğu ek protokolleri kapsamındaki herhangi birinin kamu gücü tarafından ihlal edildiği iddiasıyla AYM'ye başvurabilir. Bu nedenle Anayasada bulunup AİHS kapsamında olmayan haklar (ör. bazı sosyal ve ekonomik haklar) bireysel başvurunun konusu olamaz.

Kabul Edilebilirlik Şartları

• Kanun yollarının tüketilmesi: Başvuru yapılabilmesi için, ihlale neden olduğu ileri sürülen işlem, eylem ya da ihmal için kanunda öngörülmüş idari ve yargısal başvuru yollarının tamamının önceden tüketilmiş olması gerekir.
• Süre: Bireysel başvuru, başvuru yollarının tüketildiği tarihten, başvuru yolu öngörülmemişse ihlalin öğrenildiği tarihten itibaren otuz gün içinde yapılmalıdır. Haklı bir mazeret nedeniyle süresinde başvuramayanlar, mazeretin kalktığı tarihten itibaren on beş gün içinde mazeretlerini belgeleyerek başvurabilir.
• Kişisel, güncel ve doğrudan etkilenme: Başvurucunun, ihlale yol açan kamu gücü işlem veya eylemi nedeniyle kendisinin güncel ve kişisel bir hakkının doğrudan etkilenmiş olması gerekir; başkası adına (actio popularis) başvuru yapılamaz.
• Başvuramayacaklar: Kamu tüzel kişileri bireysel başvuru hakkına sahip değildir. Özel hukuk tüzel kişileri ise yalnız tüzel kişiliğe ait haklarının ihlal edildiği gerekçesiyle başvurabilir. Yabancılar, sadece Türk vatandaşlarına tanınan haklara ilişkin olarak bireysel başvuruda bulunamaz.
• Konu bakımından sınırlar: Yasama işlemleri ile düzenleyici idari işlemler aleyhine doğrudan bireysel başvuru yapılamaz; AYM'nin kendi kararları ve Anayasada yargı denetimi dışında bırakılan işlemler de başvuru konusu olamaz.
• Açıkça dayanaktan yoksun başvurular ile anayasal önem taşımayan ve başvurucunun önemli bir zarara uğramadığı başvurular kabul edilemez bulunabilir.

İnceleme ve Karar

• Kabul edilebilirlik incelemesi komisyonlarca, esas inceleme bölümlerce yapılır. İlke kararı gerektiren başvurular Genel Kurula gönderilebilir.
• Bölüm, başvurucunun temel haklarının korunması için zorunlu gördüğü tedbirlere re'sen veya başvurucunun talebi üzerine karar verebilir (ör. sınır dışı etmenin durdurulması).
• Karar: Esas inceleme sonunda başvurucunun hakkının ihlal edildiğine veya edilmediğine karar verilir. İhlal kararı verilmesi hâlinde ihlalin ve sonuçlarının ortadan kaldırılması için yapılması gerekenlere hükmedilir: ihlal bir mahkeme kararından kaynaklanmışsa yeniden yargılama yapılmak üzere dosya ilgili mahkemeye gönderilir; yeniden yargılamada yarar yoksa başvurucu lehine tazminata hükmedilebilir veya genel mahkemelerde dava açılması yolu gösterilebilir.
• Bireysel başvuru incelemesinde, idari ve yargısal makamlarca gözetilmesi gereken hususlarda inceleme yapılamaz; AYM dördüncü derece mahkemesi gibi delilleri yeniden değerlendirmez.