Gelir Vergisi

Gelir Vergisinin Konusu (193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu)

Gerçek kişilerin gelirleri gelir vergisine tabidir. Gelir, bir gerçek kişinin bir takvim yılı içinde elde ettiği kazanç ve iratların safi tutarıdır (md. 1). Gelir vergisi şahsi bir vergidir ve yıllık esasa göre hesaplanır; vergilendirme dönemi takvim yılıdır. Kazanç veya irat Türk lirası dışında bir parayla elde edilmişse Türk lirasına çevrilir.

Gelirin Unsurları (md. 2)

1. Ticari kazançlar (her türlü ticari ve sınai faaliyetten doğan kazanç),
2. Zirai kazançlar (tarım ve hayvancılık faaliyetlerinden doğan),
3. Ücretler (işverene tabi ve belirli bir işyerine bağlı olarak çalışanlara hizmet karşılığı verilen para ve ayınlar),
4. Serbest meslek kazançları (sermayeden ziyade şahsi mesaiye, ilmî veya mesleki bilgiye dayanan faaliyetler: avukat, doktor, mimar),
5. Gayrimenkul sermaye iratları (kira gelirleri),
6. Menkul sermaye iratları (kâr payı, faiz, repo gelirleri),
7. Diğer kazanç ve iratlar (değer artış kazançları ve arızi kazançlar).

Mükellefiyet Türleri

• Tam mükellefiyet (md. 3): Türkiye'de yerleşmiş olanlar Türkiye içinde ve dışında elde ettikleri kazanç ve iratların tamamı üzerinden vergilendirilir. Yerleşmiş sayılanlar: ikametgâhı Türkiye'de bulunanlar ve bir takvim yılı içinde Türkiye'de devamlı olarak altı aydan fazla oturanlar. Ayrıca resmî daire ve müesseselere veya merkezi Türkiye'de bulunan teşekküllere bağlı olarak yabancı memleketlerde oturan Türk vatandaşları da tam mükelleftir.
• Dar mükellefiyet (md. 6): Türkiye'de yerleşmiş olmayanlar sadece Türkiye'de elde ettikleri kazanç ve iratlar üzerinden vergilendirilir.

Muafiyet ve İstisnalar

• Esnaf muaflığı (md. 9): Kanunda sayılan şartlarla, küçük ölçekli faaliyette bulunan esnaf (seyyar satıcılar, kendi evinde imal ettiği ürünleri satanlar gibi) gelir vergisinden muaftır.
• Ücret istisnaları: Asgari ücret tutarına kadar olan ücretler 2022'den itibaren gelir vergisinden istisnadır; ayrıca kanunda sayılan bazı ödemeler (yemek, yol bedelinin belirli kısmı) istisnadır.
• Konut kira geliri istisnası (md. 21): Konut kira gelirlerinin her yıl belirlenen tutarı istisnadır (kanunda sayılan şartlarla).

Kazancın Tespiti ve Usuller

• Ticari kazancın tespiti: Gerçek usulde bilanço esası veya işletme hesabı esası; ayrıca küçük işletmeler için basit usul.
• Zirai kazanç: Bilanço esası veya zirai işletme hesabı esası; çiftçilerin büyük kısmı ürün bedellerinden yapılan tevkifat ile vergilendirilir.
• Gider indirimleri: Ticari kazancın elde edilmesi ve idamesi için yapılan genel giderler, amortismanlar, personel giderleri gibi giderler indirilebilir.

Tarife ve Beyan

• Gelir vergisi artan oranlı tarifeyle ve dilim usulüyle hesaplanır; oranlar yüzde 15'ten başlayıp yüzde 40'a kadar yükselir (gelir dilimleri her yıl yeniden değerleme oranında güncellenir).
• Yıllık beyanname (md. 92): Mükellefler, bir takvim yılı içinde elde ettikleri gelirleri için yıllık beyanname verir. Beyanname, izleyen yılın mart ayının birinci gününden yirmi beşinci günü akşamına kadar verilir; vergi mart ve temmuz aylarında iki eşit taksitte ödenir.
• Stopaj (tevkifat, md. 94): Kamu idareleri, işverenler ve kanunda sayılan diğer kişiler, yaptıkları belirli ödemelerden (ücret, serbest meslek, kira) vergi keserek muhtasar beyanname ile vergi dairesine yatırır. Tevkifata tabi gelirlerin bir kısmı için ayrıca beyan gerekmez.
• Geçici vergi: Ticari ve serbest meslek kazancı sahipleri cari yılın vergisine mahsuben üç aylık dönemler hâlinde geçici vergi öder.