İdari Teşkilat (Merkezî ve Yerinden Yönetim)

Merkezden Yönetim

Merkezden yönetim, kamu hizmetlerinin devlet tüzel kişiliği içinde, merkezî idarenin karar ve yürütme yetkisiyle görülmesidir. Merkezî idare; başkent teşkilatı ve taşra teşkilatından oluşur.

• Başkent teşkilatı: Cumhurbaşkanı, Cumhurbaşkanı yardımcıları, bakanlıklar ve yardımcı kuruluşlar (Devlet Denetleme Kurulu, Millî Güvenlik Kurulu, Sayıştay gibi danışma ve denetim kuruluşları).
• Taşra teşkilatı: İller, ilçeler ve bölge kuruluşları. Türkiye merkezî idare bakımından coğrafya durumu, ekonomik şartlar ve kamu hizmetlerinin gereklerine göre illere, iller de ilçelere ayrılır (md. 126).
• Yetki genişliği: İllerin idaresi yetki genişliği esasına dayanır; vali, merkezin taşradaki temsilcisi olarak bazı konularda merkeze sormadan karar verebilir. Yetki genişliği, merkezden yönetimin yumuşatılmış biçimidir; tüzel kişilik yoktur.

İl ve İlçe İdaresi

• Vali: İlde Devletin ve Cumhurbaşkanının temsilcisi, idari ve siyasi yürütme vasıtasıdır; Cumhurbaşkanı kararıyla atanır. İl genel idaresinin başı ve il özel idaresinin yürütme organıdır.
• Kaymakam: İlçede genel idarenin başı ve hükümetin temsilcisidir.
• İl idare kurulu ve ilçe idare kurulu: Vali veya kaymakam başkanlığında müdürlerden oluşan, danışma ve karar kurulları.

Hiyerarşi

Merkezî idare içinde üstün asta karşı sahip olduğu yetkilerin bütünüdür: emir verme, denetleme, astın işlemlerini onaylama, değiştirme, kaldırma ve disiplin yetkisi. Hiyerarşi kanunda açıkça öngörülmesine gerek olmadan kendiliğinden vardır.

Yerinden Yönetim

Yerinden yönetim, belirli kamu hizmetlerinin devlet tüzel kişiliği dışında, ayrı kamu tüzel kişiliğine, bütçeye ve personele sahip kuruluşlar eliyle görülmesidir.

• Yer bakımından yerinden yönetim (mahallî idareler): İl özel idaresi, belediye ve köy. Karar organları seçmenler tarafından seçilir (md. 127).
• Hizmet bakımından yerinden yönetim: Belirli bir hizmeti özerk olarak yürüten kuruluşlar: üniversiteler, TRT, kamu iktisadi teşebbüsleri, sosyal güvenlik kurumları.
• Meslek kuruluşları: Kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları (barolar, tabip odaları, ticaret ve sanayi odaları).
• Bağımsız idari otoriteler (düzenleyici kurumlar): Belirli bir sektörü düzenleyen ve denetleyen, idari ve mali özerkliğe sahip kurullar: Rekabet Kurumu, BDDK, SPK, EPDK, RTÜK, BTK, KVKK.

İdari Vesayet

Merkezî idarenin yerinden yönetim kuruluşları üzerindeki denetim yetkisidir. Hiyerarşiden farklı olarak istisnaidir ve ancak kanunda açıkça öngörülen durumlarda ve biçimlerde kullanılabilir. Vesayet makamı, kural olarak işlemi onaylayabilir veya onaylamayabilir; ancak işlemi değiştiremez, yerine geçerek işlem yapamaz. Amaç; idarenin bütünlüğünü sağlamak, kamu yararını korumak ve hizmetlerin mahallî ihtiyaçlara uygun yürütülmesini sağlamaktır (md. 127).

Sınav uyarısı: İllerin idaresi yetki genişliği esasına dayanır; yetki genişliğinde ayrı tüzel kişilik yoktur. Hiyerarşi merkezî idare içinde kendiliğinden vardır; vesayet yerinden yönetim üzerinde ve yalnız kanunla kullanılır. Mahallî idareler il özel idaresi, belediye ve köydür.