NATO, AB ve Bölgesel Örgütler

NATO (Kuzey Atlantik Antlaşması Örgütü)

• 4 Nisan 1949'da Washington'da 12 kurucu üyeyle kurulmuştur; merkezi Brüksel'dedir. Soğuk Savaş döneminde SSCB'ye karşı kolektif savunma amacı taşımıştır.
• 5. madde: Üyelerden birine yapılan silahlı saldırı tümüne yapılmış sayılır (kolektif savunma). Bu madde ilk ve tek kez 11 Eylül 2001 saldırılarından sonra işletilmiştir. 4. madde, toprak bütünlüğü veya güvenliği tehdit altındaki bir üyenin danışma talebidir; Türkiye bu maddeyi birçok kez işletmiştir.
• Türkiye ve Yunanistan 18 Şubat 1952'de NATO'ya katılmıştır. Türkiye, NATO'nun en büyük ikinci ordusuna sahiptir.
• Soğuk Savaş sonrası genişleme: Eski Doğu Bloku ülkeleri üye olmuş; Ukrayna savaşı sonrası Finlandiya (2023) ve İsveç (2024) katılmış, üye sayısı 32'ye ulaşmıştır. Barış İçin Ortaklık (1994) programı işbirliği sağlar.

Avrupa Birliği

• Schuman Bildirisi (9 Mayıs 1950, Jean Monnet'in fikri) ve Avrupa Kömür ve Çelik Topluluğu (Paris Antlaşması, 1951) ile başlamıştır. Roma Antlaşmaları (1957) ile Avrupa Ekonomik Topluluğu ve Euratom kurulmuştur. Kurucu altı ülke: Fransa, Almanya, İtalya, Belçika, Hollanda, Lüksemburg.
• Tek Avrupa Senedi (1986) iç pazarı hedeflemiş; Maastricht Antlaşması (1992) ile Avrupa Birliği kurulmuş ve ekonomik ve parasal birlik hedeflenmiştir; avro 1999'da kayden, 2002'de nakit olarak kullanılmaya başlamıştır.
• Amsterdam (1997), Nice (2001) ve Lizbon (2007, 2009'da yürürlüğe girdi) antlaşmaları kurumsal yapıyı değiştirmiştir. Lizbon ile AB tüzel kişilik kazanmış, Avrupa Konseyi Başkanlığı ve Dış İlişkiler Yüksek Temsilciliği oluşturulmuştur.
• Kurumlar: Avrupa Konseyi (devlet ve hükümet başkanları), AB Konseyi (Bakanlar Konseyi), Avrupa Komisyonu (yürütme, yasa önerisi), Avrupa Parlamentosu (doğrudan seçilir), Avrupa Birliği Adalet Divanı (Lüksemburg), Avrupa Merkez Bankası (Frankfurt), Sayıştay.
• Kopenhag Kriterleri (1993): Siyasi, ekonomik ve müktesebata uyum kriterleri.
• Brexit: İngiltere 2016 referandumuyla ayrılma kararı almış ve 31 Ocak 2020'de ayrılmıştır; AB'nin üye sayısı 27'dir.
• Avrupa Konseyi (Strazburg, 1949) AB kurumu değildir; Türkiye kurucu üyelerindendir. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi bu örgüte bağlıdır.

Türkiye-AB İlişkileri

Türkiye 1959'da AET'ye başvurmuş; 12 Eylül 1963 Ankara Antlaşması ile ortaklık ilişkisi kurulmuştur. Katma Protokol (1970), tam üyelik başvurusu (14 Nisan 1987), Gümrük Birliği (1 Ocak 1996), Helsinki Zirvesi'nde adaylık statüsü (1999) ve 3 Ekim 2005'te katılım müzakerelerinin başlaması önemli aşamalardır.

Diğer Bölgesel ve Uluslararası Örgütler

• AGİT (Viyana), OECD (1961, Paris; Türkiye kurucu üye), G20 (Türkiye üye; 2015 Antalya Zirvesi).
• İslam İşbirliği Teşkilatı (1969, Cidde), Ekonomik İşbirliği Teşkilatı (EİT/ECO; Türkiye, İran, Pakistan; 1985), Karadeniz Ekonomik İşbirliği Örgütü (KEİ, 1992, İstanbul, Türkiye'nin girişimi), D-8 (1997, gelişmekte olan sekiz Müslüman ülke).
• Türk Devletleri Teşkilatı (2009 Nahçıvan Antlaşmasıyla Türk Keneşi olarak kuruldu, 2021'de adı değişti; merkezi İstanbul), TÜRKSOY (1993) ve Türk Akademisi.
• Şanghay İşbirliği Örgütü (2001; Çin ve Rusya öncülüğünde; Türkiye diyalog ortağı), BRICS, ASEAN (1967), Afrika Birliği (2002), Arap Ligi (1945), Amerikan Devletleri Örgütü (1948).
• Bağdat Paktı (1955) ve onun devamı CENTO (1959-1979) ile Balkan Paktı (1953-1954), Soğuk Savaş dönemi Türkiye'nin katıldığı bölgesel güvenlik düzenlemeleridir.