İslam Devletleri

İslam Öncesi Arabistan ve İslamiyet'in Doğuşu

Arap Yarımadası'nda kabile düzeni hâkimdi; Mekke, Kâbe ve panayırları (Ukaz) sayesinde dinî ve ticari merkezdi. Hz. Muhammed 610'da peygamberlikle görevlendirildi; Mekke'deki baskılar nedeniyle 622'de Medine'ye hicret etti (Hicri takvimin başlangıcı). Medine'de İslam devletinin temelleri atıldı; Medine Sözleşmesi ile şehirdeki topluluklar arasında ilk yazılı anayasa niteliğinde bir metin hazırlandı.

• Bedir (624, ilk büyük zafer), Uhud (625), Hendek (627, savunma savaşı), Hudeybiye Antlaşması (628, Müslümanların siyasi varlığının Mekkeliler tarafından tanınması), Mekke'nin Fethi (630), Mute (629, Bizans'la ilk karşılaşma).

Dört Halife Dönemi (632-661)

• Hz. Ebu Bekir: Yalancı peygamberler ve dinden dönenlerle mücadele, Kur'an'ın kitap hâlinde toplanması.
• Hz. Ömer: Fetihler en geniş seviyeye ulaştı (Suriye, Filistin, Irak, Mısır, İran); Kadisiye (636) ve Nihavend (642) ile Sasaniler yıkıldı. Divan teşkilatı, Hicri takvim, ordu ve kadılık düzenlemeleri yapıldı.
• Hz. Osman: Kur'an çoğaltılarak eyaletlere gönderildi; ilk donanma kuruldu, Kıbrıs alındı. Döneminin sonunda iç karışıklıklar başladı.
• Hz. Ali: Cemel (656) ve Sıffin (657) savaşları; Hakem Olayı ile siyasi ayrılık derinleşti, Haricilik ortaya çıktı.

Emeviler (661-750)

• Muaviye kurdu; halifelik saltanata dönüştü ve babadan oğula geçti. Başkent Şam.
• Kerbela Olayı (680) Hz. Hüseyin'in şehit edilmesi; Şia'nın belirginleşmesinde etkili oldu.
• Fetihler: Kuzey Afrika, Endülüs (711, Tarık bin Ziyad), Maveraünnehir. Puvatya (Tours) Savaşı'nda (732) Franklara yenilerek Avrupa'da ilerleme durdu.
• Arap milliyetçiliği politikası (Arap olmayan Müslümanlara mevali denmesi ve ayrımcılık) devleti zayıflattı. Abdülmelik döneminde Arapça resmî dil oldu, ilk İslam parası basıldı.

Abbasiler (750-1258)

• Başkent Bağdat. Arap olmayan Müslümanlara (Türkler, İranlılar) eşit davranıldı; Türkler ordu ve yönetimde yükseldi. Halife Mutasım döneminde Türk askerleri için Samarra şehri kuruldu.
• Talas Savaşı (751): Abbasiler, Karlukların desteğiyle Çinlileri yendi; Türklerin İslamiyet'e geçişi hızlandı, kâğıt yapımı İslam dünyasına geçti.
• Beytü'l-Hikme (Halife Me'mun): çeviri faaliyetleri ve bilim merkezi; İslam bilim ve kültürünün altın çağı.
• 1258'de Moğol Hülagü Bağdat'ı yıktı; halifelik Kahire'de Memlükler himayesinde sembolik olarak sürdü, 1517'de Osmanlılara geçti.

Endülüs Emevileri (756-1031)

Emevi ailesinden Abdurrahman tarafından İspanya'da kuruldu; başkent Kurtuba. Bilim, felsefe ve mimaride (Kurtuba Camii, El Hamra Sarayı sonraki dönemde Gırnata'da) ilerlediler; İslam medeniyetinin Avrupa'ya taşınmasında köprü oldular. 1492'de Gırnata'nın düşmesiyle İspanya'daki Müslüman varlığı sona erdi.