Emeviler ve Abbasiler

Emevîler (661–750)

Kurucusu Muâviye b. Ebî Süfyân, başkenti Şam'dır. Muâviye, oğlu Yezîd'i veliaht tayin ederek halifeliği saltanata (babadan oğula geçen yönetim) dönüştürdü.

• Kerbelâ Olayı (680): Yezîd döneminde Hz. Peygamber'in torunu Hz. Hüseyin ve yakınları Kerbelâ'da şehit edildi. Olay, Müslümanlar arasındaki ayrılığı derinleştirdi.
• Abdülmelik b. Mervân: Devletin birliğini yeniden sağladı. Arapçayı resmî dil yaptı, ilk İslam parasını bastırdı, Kudüs'te Kubbetü's-Sahre'yi yaptırdı.
• I. Velîd: Devlet en geniş sınırlarına ulaştı. Târık b. Ziyâd 711'de İspanya'ya geçerek Endülüs'ü fethetti; Kuteybe b. Müslim Mâverâünnehir'i, Muhammed b. Kāsım Sind bölgesini fethetti. Şam'da Emeviyye Camii yapıldı.
• Ömer b. Abdülazîz: Adaleti sebebiyle “beşinci halife” ve “ikinci Ömer” olarak anılır. Arap olmayan Müslümanlara (mevâlî) eşit davrandı, hadislerin resmî tedvînini başlattı.
• Puvatya Savaşı (732): Abdurrahman el-Gāfikī komutasındaki ordunun Franklara yenilmesiyle Batı Avrupa'daki ilerleyiş durdu.
• İstanbul birkaç kez kuşatıldı; Ebû Eyyûb el-Ensârî bu kuşatmalardan birinde vefat etti.

Yıkılış sebepleri: Arap milliyetçiliğine dayalı mevâlî politikası, kabile çekişmeleri, Kerbelâ'nın yol açtığı muhalefet. Ebû Müslim el-Horasânî önderliğindeki ihtilalle 750'de yıkıldı.

Abbâsîler (750–1258)

Kurucusu Ebü'l-Abbas es-Seffâh'tır; soyları Hz. Peygamber'in amcası Abbas'a dayanır. Emevîlerin aksine mevâlîye, özellikle İranlılara ve Türklere devlet yönetiminde yer verdiler.

• Ebû Ca'fer el-Mansûr: Devletin gerçek kurucusu sayılır; Bağdat'ı kurarak başkent yaptı.
• Talas Savaşı (751): Abbâsîler, Karlukların desteğiyle Çinlileri yendi. Türklerin İslam'a girişi hızlandı; kâğıt yapımı İslam dünyasına geçti.
• Hârûnürreşîd: Devletin en parlak dönemi. Bizans sınırında avâsım adı verilen sınır şehirleri oluşturuldu. Vezirlikte Bermekî ailesi etkiliydi.
• Me'mûn: Bağdat'ta Beytülhikme'yi kurarak Yunanca, Farsça ve Hintçe eserleri Arapçaya çevirtti. Mu'tezile'yi resmî görüş yaptı (mihne).
• Mu'tasım: Türk askerleri için Sâmerrâ şehrini kurdu.

Abbâsîlerde Siyasi Çözülme

• Merkezî otoritenin zayıflamasıyla Tavâif-i mülûk denilen yerel hanedanlar ortaya çıktı: Tolunoğulları, Sâmânîler, Tâhirîler.
• 945'te Şiî Büveyhîler Bağdat'a hâkim oldu.
• 1055'te Selçuklu sultanı Tuğrul Bey Bağdat'a girerek halifeyi Büveyhî baskısından kurtardı; siyasi yetki sultana geçti.
• 1258'de Moğol hükümdarı Hülâgû Bağdat'ı yakıp yıkarak Abbâsî Devleti'ne son verdi. Abbâsî halifeliği Memlükler himayesinde Kahire'de sürdü; 1517'de Osmanlılara geçti.

Kültür ve Medeniyet

Abbâsî dönemi İslam medeniyetinin altın çağıdır: fıkıh mezhepleri ve hadis külliyatı bu dönemde şekillendi; tıp, matematik, astronomi ve felsefede Hârizmî, Kindî, Fârâbî, İbn Sînâ, Bîrûnî gibi âlimler yetişti.

Sınav uyarısı: Emevîlerin başkenti Şam, Abbâsîlerin Bağdat'tır. Arapçayı resmî dil yapan ve ilk parayı bastıran Abdülmelik'tir. Beytülhikme Me'mûn, Sâmerrâ Mu'tasım dönemindedir. Talas 751, Bağdat'ın düşüşü 1258'dir.