Anonim, Âşık ve Tekke Edebiyatı

Halk Edebiyatı

İslamiyet'in kabulünden sonra halk arasında sözlü gelenekle gelişen edebiyattır. Üç kolu vardır: anonim halk edebiyatı, âşık (saz) edebiyatı ve dinî-tasavvufi (tekke) edebiyat. Ortak özellikleri: Hece ölçüsü, yarım uyak ve redif, sade Türkçe, dörtlükler (bent) hâlinde nazım birimi, sözlü gelenek.

Anonim Halk Edebiyatı

• Söyleyeni bilinmeyen, halkın ortak malı olan ürünlerdir.
• Türkü: Ezgiyle söylenir; bentler (dörtlük veya üçlük) ve bağlama (kavuştak) bölümlerinden oluşur. Konularına göre: ağıt, kahramanlık, sevda, iş, ninni, oyun türküleri. Ezgisine göre: uzun hava (bozlak, hoyrat) ve kırık hava.
• Mani: Genellikle 7 heceli, aaxa uyaklı tek dörtlük; ilk iki dize çoğu zaman doldurma, asıl anlam son iki dizededir. Cinaslı mani (kesik mani; ilk dizesi eksik heceli), yedekli mani.
• Ninni, ağıt, tekerleme, bilmece, atasözü, deyim, efsane, masal, fıkra, halk hikâyesi, destan, Karagöz, ortaoyunu, meddah anonim ürünlerdir.
• Dede Korkut Hikâyeleri: Destandan halk hikâyesine geçiş eseri; Oğuzların İslamiyet'e geçiş dönemini yansıtan 12 hikâye.

Âşık (Saz) Edebiyatı

• Saz eşliğinde şiir söyleyen, kahvehane, köy odası ve konaklarda atışma yapan, gezgin halk şairlerinin edebiyatıdır. Usta-çırak ilişkisiyle yetişirler; âşıklar "bade içme" yoluyla şair olduklarına inanılır. Son dörtlükte şairin mahlasının geçtiği yere tapşırma denir.
• Nazım şekilleri: Koşma (11 heceli, en az 3, en çok 5-6 dörtlük; aşk, doğa, ölüm; abab cccb dddb…; güzelleme, koçaklama, taşlama, ağıt türleri), semai (8 heceli, kendine özgü ezgi), varsağı (8 heceli, "bre, hey" gibi ünlemler, Güney Anadolu), destan (11 heceli, uzun; olayları anlatır), türkü.
• Temsilciler: XVI. yy: Köroğlu, Karacaoğlan (doğa ve aşk, en lirik halk şairi), Pir Sultan Abdal. XVII. yy: Âşık Ömer, Gevheri, Kayıkçı Kul Mustafa (Genç Osman Destanı). XVIII. yy: Âşık Sait, Erzurumlu Emrah. XIX. yy: Dadaloğlu (koçaklama), Seyrani (taşlama), Bayburtlu Zihni, Âşık Dertli. XX. yy: Âşık Veysel.

Dinî-Tasavvufi (Tekke) Edebiyat

• Tasavvuf düşüncesini halka yaymak amacıyla tekkelerde gelişen edebiyattır. Konusu Allah aşkı, dünyanın geçiciliği, nefsi terbiye, insan sevgisidir. Hece ve aruz ölçüsü birlikte kullanılmıştır.
• Nazım türleri: İlahi (Allah'ı övmek için; Bektaşilerde nefes, Mevlevilerde ayin), nefes (Alevi-Bektaşi şairlerinin ilahileri), nutuk (tarikat âdabını anlatan şiir), devriye (devir nazariyesini anlatan), şathiye (Allah'a karşı alaycı görünen ama derin anlam taşıyan), deme (Alevi şairlerinin hece ölçüsüyle şiirleri).
• Temsilciler: Ahmet Yesevi (XII. yy; Divan-ı Hikmet, hikmet türünün kurucusu, tekke edebiyatının öncüsü), Yunus Emre (XIII-XIV. yy; Anadolu'da tekke edebiyatının kurucusu, Divan ve Risaletü'n-Nushiyye), Hacı Bayram Veli, Kaygusuz Abdal (şathiye), Pir Sultan Abdal, Niyazi-i Mısri, Hatayi (Şah İsmail).