Dolaşım, Solunum ve Boşaltım

Dolaşım Sistemi

• Dolaşım türleri: Açık dolaşım (eklem bacaklılar, çoğu yumuşakça; kan doğrudan dokulara dökülür) ve kapalı dolaşım (halkalı solucanlar, omurgalılar).
• Kalp yapısı (memeliler ve kuşlar): Dört odacıklı (2 kulakçık, 2 karıncık); temiz ve kirli kan karışmaz. Balıklarda 2, kurbağalarda 3 odacık (karışık kan), sürüngenlerde 3 odacık + karıncıkta eksik bölme (timsahta 4).
• Kalp kapakçıkları: Sağda üç hücreli (triküspit), solda iki hücreli (mitral/biküspit) kapak; atardamar çıkışlarında yarım ay kapakçıkları. Kanın geri dönüşünü engeller.
• Uyartı iletim sistemi: Sinoatriyal (SA) düğüm (kalp pili; ritmi başlatır) → atriyoventriküler (AV) düğüm → His demeti → Purkinje lifleri. Kalp kendi uyartısını üretir (otomatizma); sinir sistemi ve hormonlar yalnız hızını ayarlar.
• Büyük ve küçük dolaşım: Küçük (akciğer) dolaşım: Sağ karıncık → akciğer atardamarı (kirli kan) → akciğerler → akciğer toplardamarları (temiz kan) → sol kulakçık. Büyük (vücut) dolaşım: Sol karıncık → aort → vücut → üst ve alt ana toplardamar → sağ kulakçık.
• Damarlar: Atardamar (kalın, esnek duvar, yüksek basınç), toplardamar (ince duvar, kapakçıklı, düşük basınç; kanın kalbe dönüşüne iskelet kası pompası yardım eder), kılcal damar (tek katlı endotel; madde alışverişi).
• Kan: Plazma (%55; su, plazma proteinleri: albümin, globülin, fibrinojen) ve şekilli elemanlar: Alyuvar (eritrosit; memelilerde çekirdeksiz, hemoglobin ile O₂ taşınması, kemik iliğinde üretilir, karaciğer ve dalakta yıkılır), akyuvar (lökosit; savunma), kan pulcukları (trombosit; pıhtılaşma). Pıhtılaşma: Tromboplastin → protrombin → trombin (Ca²⁺ ve K vitamini gerekli) → fibrinojen → fibrin.
• Kan grupları: ABO sistemi (A, B, AB, 0; AB genel alıcı, 0 genel verici - antijen-antikor uyumuna göre), Rh sistemi (Rh uyuşmazlığı; Rh⁻ anne, Rh⁺ bebek).
• Lenf sistemi: Doku sıvısının kana geri dönüşü, yağların emilimi (bağırsak villuslarındaki lenf kılcalları), savunma (lenf düğümleri, dalak, timüs, bademcikler).

Bağışıklık

Doğal (doğuştan; deri, mukus, fagositoz, ateş, yangı) ve kazanılmış bağışıklık. Hümoral bağışıklık: B lenfositleri plazma hücrelerine dönüşüp antikor üretir. Hücresel bağışıklık: T lenfositleri (yardımcı T, sitotoksik T) enfekte hücreleri yok eder. Bellek hücreleri ikincil yanıtı hızlandırır. Aktif bağışıklık (hastalık geçirme, aşı; kalıcı) ve pasif bağışıklık (anneden bebeğe antikor, serum; geçici).

Solunum Sistemi

• Solunum yolları: Burun → yutak → gırtlak (ses telleri, gırtlak kapağı) → soluk borusu (C şeklinde kıkırdak halkalar, silli epitel) → bronşlar → bronşçuklar → alveoller (gaz alışverişinin gerçekleştiği yer; ince duvar, geniş yüzey, kılcal ağ, sürfaktan).
• Soluk alma (inspirasyon): Diyafram kasılıp düzleşir, kaburgalar arası dış kaslar kasılır; göğüs boşluğu genişler, basınç düşer, hava girer. Soluk verme: Genellikle pasif; kaslar gevşer.
• Gaz taşınması: O₂'nin çoğu hemoglobine bağlı (oksihemoglobin); CO₂'nin çoğu bikarbonat (HCO₃⁻) iyonu olarak plazmada (karbonik anhidraz enzimi), bir kısmı karbaminohemoglobin olarak taşınır. CO hemoglobine O₂'den çok daha güçlü bağlanır.
• Solunumun düzenlenmesi: Omurilik soğanındaki solunum merkezi; kandaki CO₂ (H⁺) artışı solunumu hızlandıran en önemli uyarandır.

Boşaltım Sistemi

• Azotlu atıklar: Amonyak (çok zehirli, bol su gerektirir; suda yaşayanlar), üre (memeliler, kurbağa; karaciğerde ornitin döngüsüyle), ürik asit (kuşlar, sürüngenler, böcekler; az su kaybı).
• Böbrek ve nefron: Nefron böbreğin yapı ve işlev birimidir. Süzülme (glomerulus → Bowman kapsülü; kan basıncıyla; kan hücreleri ve büyük proteinler süzülmez), geri emilim (proksimal tüpte glikoz, amino asitler, su ve tuzların büyük kısmı; Henle kulpu idrarın yoğunlaşmasını sağlar), salgılama (distal tüpte H⁺, K⁺, bazı ilaçlar). Toplama kanalı ve üreter → idrar kesesi → üretra.
• Hormonal düzenleme: ADH (antidiüretik hormon; hipofiz arka lobu): Toplama kanallarından su geri emilimini artırır, idrarı yoğunlaştırır. Aldosteron (böbrek üstü bezi kabuğu): Na⁺ geri emilimini artırır. Böbrekler kanın pH'ı, su-tuz dengesi ve kan basıncının (renin-anjiyotensin sistemi) düzenlenmesinde rol oynar.
• Diğer boşaltım organları: Akciğer (CO₂, su buharı), deri (ter; su, tuz, az miktarda üre), karaciğer (safra pigmentleri, ilaç ve toksinlerin dönüştürülmesi).