Enflasyon ve İşsizlik

Enflasyon

Enflasyon, genel fiyat düzeyinin sürekli ve önemli ölçüde artmasıdır. Ölçümünde TÜFE (tüketici fiyat endeksi), ÜFE (yurt içi üretici fiyat endeksi) ve GSYH deflatörü kullanılır. Türkiye'de fiyat endekslerini TÜİK hesaplar.

Enflasyonun Nedenleri

• Talep enflasyonu: Toplam talebin, tam istihdam düzeyindeki toplam arzı aşması (aşırı para arzı, kamu harcamaları, kredi genişlemesi). Monetaristlere göre enflasyon her zaman ve her yerde parasal bir olgudur (Friedman).
• Maliyet enflasyonu: Ücret, enerji, hammadde ve kur gibi maliyet unsurlarındaki artışların fiyatlara yansıması. Ücret-fiyat sarmalı ve kur geçişkenliği bu türdendir.
• Yapısal enflasyon: Gelişmekte olan ülkelerde sektörler arası dengesizlikler ve arz katılıklarından kaynaklanan enflasyon.
• Beklenti enflasyonu: Ekonomik birimlerin gelecekteki enflasyon beklentilerini fiyat ve ücretlere yansıtması (ataletli enflasyon).

Enflasyonun Etkileri

Sabit gelirlilerin reel gelirinin azalması (gelir dağılımının bozulması), alacaklı aleyhine borçlu lehine servet transferi, belirsizlik nedeniyle yatırımların azalması, ihracatın rekabet gücünün azalması, mali sürüklenme (artan oranlı vergide nominal gelir artışıyla vergi yükünün artması), Olivera-Tanzi etkisi (vergi tahsilatındaki gecikme nedeniyle reel vergi gelirinin azalması), menü maliyetleri ve ayakkabı eskitme maliyetleri. Senyoraj (enflasyon vergisi), devletin para basarak elde ettiği gelirdir.

İşsizlik

• Tanımlar (TÜİK): Çalışma çağındaki nüfus içinde, istihdamdakiler ile iş arayan işsizler işgücünü oluşturur. İşsizlik oranı = işsiz / işgücü; işgücüne katılma oranı = işgücü / çalışma çağındaki nüfus; istihdam oranı = istihdam / çalışma çağındaki nüfus.
• Türleri: Friksiyonel (iş arama süresi), yapısal (teknoloji ve ekonomik yapı değişiklikleri, beceri uyumsuzluğu), konjonktürel (talep yetersizliği, durgunluk), mevsimlik ve gizli işsizlik.
• Doğal işsizlik oranı (Friedman): Friksiyonel ve yapısal işsizliğin toplamı; konjonktürel işsizliğin sıfır olduğu düzey. NAIRU, enflasyonu hızlandırmayan işsizlik oranıdır.
• Okun Kanunu: İşsizlik oranındaki artış ile reel çıktıdaki kayıp arasındaki ilişki (konjonktürel işsizlikteki her 1 puanlık artış, GSYH'yi potansiyelin yaklaşık 2-3 puan altına düşürür).
• Etkin ücret teorisi: Firmaların verimliliği artırmak için piyasa ücretinin üzerinde ücret ödemesi, bir miktar işsizliğe yol açar.

Phillips Eğrisi

• Orijinal Phillips eğrisi (1958): İngiltere verilerinde nominal ücret artış hızı ile işsizlik oranı arasında ters yönlü ilişki. Samuelson ve Solow bunu enflasyon-işsizlik ilişkisine uyarlamıştır: Politika yapıcılar düşük işsizlik için daha yüksek enflasyonu kabul edebilir (değiş-tokuş).
• Friedman-Phelps eleştirisi (uyarlanmış beklentiler): Değiş-tokuş yalnız kısa dönemde geçerlidir; uzun dönemde beklentiler uyum sağlar ve Phillips eğrisi doğal işsizlik oranında dikeydir. İşsizliği doğal oranın altında tutma çabası hızlanan enflasyona yol açar.
• Rasyonel beklentiler (Lucas, Sargent): Öngörülen politikalar kısa dönemde bile işsizliği etkileyemez.
• Stagflasyon: 1970'lerde petrol şoklarıyla yüksek enflasyon ve yüksek işsizliğin birlikte görülmesi, basit Phillips eğrisini çürütmüştür.