Divan Edebiyatı Nazım Biçimleri ve Şairleri

Divan Edebiyatının Özellikleri

• XIII. yüzyıldan XIX. yüzyıla kadar saray çevresinde ve medrese eğitimi almış aydınlar arasında gelişen edebiyattır. Arap ve Fars edebiyatlarının etkisindedir; dili Arapça ve Farsça sözcük ve tamlamalarla yüklüdür.
• Aruz ölçüsü kullanılır; tam ve zengin uyak tercih edilir; "göz için uyak" görülebilir. Nazım birimi çoğunlukla beyittir.
• Biçim ve söz sanatları ön plandadır; mazmunlar (kalıplaşmış benzetmeler: sevgilinin boyu servi, yanağı gül, dudağı lal) ve soyut, idealize edilmiş güzellik anlayışı vardır. Konu bütünlüğü yerine beyit bütünlüğü esastır (gazelde).
• Şairler şiirlerini divan adı verilen kitaplarda toplar; divan tertibinde sıra genellikle tevhit, münacat, naat, kasideler, gazeller, kıtalar şeklindedir.

Nazım Biçimleri

• Gazel: Aşk, şarap, güzellik konulu; 5-15 beyit; aa ba ca da… uyak düzeni. İlk beyit matla, son beyit makta (şairin mahlası geçer), en güzel beyit beytü'l-gazel (şah beyit). Tüm beyitleri aynı güzellikte olana yek-ahenk, aynı konuyu işleyene yek-avaz gazel denir.
• Kaside: Din ve devlet büyüklerini övmek için; 33-99 beyit; bölümleri: nesib/teşbib (giriş, tasvir), girizgâh (geçiş), methiye (övgü), fahriye (şairin kendini övmesi), dua. Konusuna göre: tevhit (Allah'ın birliği), münacat (Allah'a yakarış), naat (Hz. Muhammed'i övme), methiye, hicviye (yergi), mersiye (ağıt).
• Mesnevi: Her beyti kendi arasında uyaklı (aa bb cc); uzun konuların anlatımına uygun, Türklerin geliştirdiği nazım şekli. Hamse: Beş mesneviden oluşan seri (Ali Şir Nevai, Taşlıcalı Yahya, Nevizade Atai).
• Rubai: Tek dörtlük, aaxa; aruzun ahreb ve ahrem kalıplarıyla (24 kalıp); felsefi ve tasavvufi konular (Ömer Hayyam, Azmizade Haleti).
• Tuyuğ: Türklerin geliştirdiği, aruzun tek kalıbı (fâilâtün fâilâtün fâilün) ile yazılan tek dörtlük; aaxa; cinaslı uyak (Kadı Burhaneddin).
• Şarkı: Bestelenmek için yazılır; dörtlüklerden oluşur, nakarat dizesi bulunur; Nedim ile gelişti.
• Murabba, muhammes, terkib-i bend, terci-i bend, kıta, müstezat, nazım diğer biçimlerdir. Terkib-i bend ve terci-i bend vasıta beyitleriyle ayrılır (terci-i bendde vasıta beyti değişmez).

Önemli Şairler

• XIII-XIV. yy: Hoca Dehhani (ilk divan şairi), Ahmedi (İskendername), Kadı Burhaneddin (tuyuğ).
• XV. yy: Şeyhi (Harname - fabl türünde mesnevi), Ali Şir Nevai (Çağatay; Muhakemetü'l-Lugateyn), Ahmet Paşa, Necati, Süleyman Çelebi (Mevlid / Vesiletü'n-Necat).
• XVI. yy (klasik dönem): Fuzuli (lirizm, aşk; Leyla vü Mecnun, Su Kasidesi, Şikâyetname), Baki (sultanü'ş-şuara; Kanuni Mersiyesi), Hayali, Taşlıcalı Yahya.
• XVII. yy: Nef'i (kaside ustası, Siham-ı Kaza hicivleri), Nabi (hikemi tarz, Hayriye), Şeyhülislam Yahya, Naili (sebk-i Hindi).
• XVIII. yy: Nedim (Lale Devri, mahallileşme akımı, şarkı), Şeyh Galip (sebk-i Hindi'nin son büyük temsilcisi; Hüsn ü Aşk).
• XIX. yy: Enderunlu Vasıf, İzzet Molla, Leskofçalı Galip.