Psikopatoloji

Temel Kavramlar

• Anormallik ölçütleri: İstatistiksel nadirlik, sosyal normlardan sapma, işlevsellikte bozulma (okul, iş, ilişkiler), kişisel sıkıntı ve tehlikelilik. Tek bir ölçüt yeterli sayılmaz; tanı birden çok ölçütün birlikte değerlendirilmesiyle konur.
• Sınıflama sistemleri: DSM-5-TR (Amerikan Psikiyatri Birliği) ve ICD-11 (Dünya Sağlık Örgütü). DSM-5 çok eksenli sistemi kaldırmış, boyutsal değerlendirmeye ağırlık vermiştir.
• Yatkınlık-stres (diyatez-stres) modeli: Biyolojik/psikolojik yatkınlık ile çevresel stresörlerin etkileşimi bozukluğu ortaya çıkarır. Biyopsikososyal model biyolojik, psikolojik ve sosyal etkenleri birlikte ele alır.
• Psikolojik danışmanın rolü: Okul psikolojik danışmanı tanı koymaz ve tedavi etmez; belirtileri fark eder, ön değerlendirme yapar, aileyi bilgilendirir ve gerekli durumda sevk eder (RAM, çocuk-ergen psikiyatrisi).

Kaygı Bozuklukları

• Yaygın kaygı bozukluğu: En az 6 ay süren, kontrol edilemeyen, pek çok konuya yayılan aşırı endişe; huzursuzluk, yorgunluk, kas gerginliği, uyku sorunu.
• Panik bozukluğu: Beklenmedik, tekrarlayan panik atakları ve yeni atak olacağı korkusu.
• Özgül fobi, sosyal kaygı bozukluğu, agorafobi: Belirli nesne/durumdan, başkalarınca değerlendirilmekten ya da kaçışın zor olduğu yerlerden yoğun korku ve kaçınma.
• Ayrılık kaygısı bozukluğu ve seçici konuşmazlık (selektif mutizm) çocukluk döneminde sık görülür; okul reddiyle ilişkilidir.
• Etkili yaklaşım: bilişsel-davranışçı terapi, sistematik duyarsızlaştırma, aşamalı maruz bırakma.

Obsesif-Kompulsif ve Travma ile İlişkili Bozukluklar

• OKB: İstenmeyen, yineleyici düşünceler (obsesyon) ve bunların yarattığı kaygıyı azaltmak için yapılan tekrarlayıcı davranışlar (kompulsiyon). Tedavide maruz bırakma ve tepki önleme.
• Travma sonrası stres bozukluğu (TSSB): Travmatik olaydan sonra bir aydan uzun süren yeniden yaşantılama, kaçınma, düşünce/duygu durumunda olumsuz değişme ve aşırı uyarılmışlık. Bir aydan kısa sürerse akut stres bozukluğu.
• Okulda afet ve kayıp sonrası psikolojik ilk yardım ve grup çalışmaları uygulanır.

Duygudurum Bozuklukları

• Majör depresif bozukluk: En az iki hafta süren çökkün duygudurum ya da ilgi/zevk kaybı; çocuk ve ergenlerde duygudurum öfkeli/irritabl olabilir. Uyku-iştah değişimi, değersizlik, konsantrasyon güçlüğü, ölüm düşünceleri.
• Bipolar bozukluk: Mani ya da hipomani dönemleri ile depresif dönemlerin görülmesi.
• İntihar riski: Okul psikolojik danışmanı için gizlilik sınırının aşıldığı durumdur; risk değerlendirmesi yapılır, aile ve ilgili birimler derhal bilgilendirilir.

Nörogelişimsel ve Diğer Bozukluklar

• DEHB: Dikkat eksikliği ve/veya hiperaktivite-dürtüsellik; belirtiler 12 yaştan önce başlar ve en az iki ortamda görülür.
• Otizm spektrum bozukluğu: Sosyal iletişim ve etkileşimde sınırlılık ile sınırlı, yineleyici davranış ve ilgiler.
• Özgül öğrenme bozukluğu: Disleksi (okuma), disgrafi (yazma), diskalkuli (matematik).
• Davranım bozukluğu (başkalarının haklarını ve kuralları ihlal) ve karşı olma-karşı gelme bozukluğu (öfkeli, inatçı, kinci tutum).
• Yeme bozuklukları: Anoreksiya nervoza (kilo almaktan yoğun korku, düşük beden ağırlığı), bulimiya nervoza (tıkınma + telafi davranışı), tıkınırcasına yeme bozukluğu.
• Kişilik bozuklukları 18 yaşından önce genellikle tanılanmaz; A (tuhaf-eksantrik), B (dramatik-duygusal), C (kaygılı-kaçıngan) kümeleri.
• Şizofreni: Sanrı, varsanı, dağınık konuşma; olumlu ve olumsuz belirtiler.