Para Arzı ve Para Talebi

Para ve Fonksiyonları

Para; değişim aracı, hesap birimi, değer saklama aracı ve ertelenmiş ödemeler standardı fonksiyonlarını yerine getirir. Günümüzde para, karşılığı altın olmayan ve değerini yasal düzenleme ile güvenden alan itibari (fiat) paradır. Gresham Kanunu: Kötü para iyi parayı piyasadan kovar.

Para Arzı

• Para tabanı (rezerv para, M0): Dolaşımdaki para (banknot ve madenî para) + bankaların merkez bankasındaki rezervleri. Merkez bankası para tabanını doğrudan kontrol eder.
• Para tanımları: M1 = dolaşımdaki para + vadesiz mevduat; M2 = M1 + vadeli mevduat; M3 = M2 + repo, para piyasası fonları ve bankaların ihraç ettiği menkul kıymetler. Likidite derecesi M1'den M3'e doğru azalır.
• Kaydi para yaratma: Ticari bankalar mevduatın zorunlu karşılık dışında kalan kısmını kredi olarak verir; bu krediler yeniden mevduata dönüşerek sistemdeki para miktarını çoğaltır.
• Para çarpanı: Basit çarpan 1/rr (rr: zorunlu karşılık oranı). Gerçekte çarpan, halkın nakit tutma oranı (c) ve bankaların serbest rezerv oranı arttıkça küçülür: m = (1 + c) / (c + rr + e). Para arzı = para çarpanı × para tabanı.
• Para arzını etkileyenler: Merkez bankası (para tabanı, zorunlu karşılık), bankalar (serbest rezervler, kredi davranışı) ve halk (nakit tercihi).

Para Talebi Kuramları

• Klasik miktar teorisi: Fisher'in değişim denklemi MV = PT; para talebi yalnız işlem hacmine bağlıdır ve dolaşım hızı sabittir.
• Cambridge (nakit balans) yaklaşımı: M = kPY (Marshall, Pigou); bireyler nominal gelirlerinin belirli bir oranını (k) para olarak tutar; k = 1/V.
• Keynes'in likidite tercihi teorisi: Para talebinin üç güdüsü: işlem güdüsü (gelire bağlı), ihtiyat güdüsü (beklenmedik harcamalar; gelire bağlı) ve spekülasyon güdüsü (faize bağlı; faiz düşükken tahvil fiyatlarının yüksek olması nedeniyle para tutulur). Faiz çok düşük düzeye indiğinde para talebi sonsuz esnek olur: likidite tuzağı.
• Baumol-Tobin modeli: İşlem amaçlı para talebinin de faize duyarlı olduğunu (stok yönetimi yaklaşımı) gösterir.
• Tobin'in portföy teorisi: Bireyler risk ve getiri dengesine göre portföylerinde para da tutar.
• Friedman'ın modern miktar teorisi: Para talebi, sürekli gelire ve alternatif varlıkların getirilerine bağlı istikrarlı bir fonksiyondur; dolaşım hızı istikrarlı ve öngörülebilirdir.

Faiz Oranı

Nominal faiz ile reel faiz arasındaki ilişki Fisher denklemi ile ifade edilir: nominal faiz ≈ reel faiz + beklenen enflasyon. Klasiklere göre faiz, reel bir olgu olarak tasarruf ve yatırımla (ödünç verilebilir fonlar); Keynes'e göre parasal olarak para arzı ve para talebiyle belirlenir. Tahvil fiyatları ile faiz oranları arasında ters yönlü ilişki vardır.