Anayasa Kavramı ve Türleri

Anayasa Kavramı

Anayasa, devletin temel yapısını, yönetim biçimini, devlet organlarının kuruluşunu, görev ve yetkilerini, bunların birbirleriyle ilişkilerini ve kişilerin temel hak ve özgürlüklerini düzenleyen temel hukuk kurallarının bütünüdür. Anayasa, normlar hiyerarşisinin en üstünde yer alır.

Maddi ve Şekli Anlamda Anayasa

• Maddi anlamda anayasa: Konusu bakımından anayasal nitelikte olan (devletin yapısı, organları, temel haklar) bütün kurallardır; bu kurallar kanunlarda, iç tüzüklerde veya örf ve âdette yer alabilir.
• Şekli anlamda anayasa: Konusu ne olursa olsun, kanunlardan farklı ve daha zor bir usulle yapılan ve değiştirilebilen, “anayasa” adını taşıyan metindeki kurallardır.

Anayasa Türleri

• Yazılı – yazısız anayasa: Yazılı anayasa tek bir metinde toplanmıştır (Türkiye, ABD). Yazısız anayasa ise örf ve âdetlere, teamüllere dayanır; en bilinen örneği İngiltere'dir.
• Katı (sert) – yumuşak (esnek) anayasa: Katı anayasa, kanunlardan daha zor ve özel bir usulle değiştirilir (Türkiye). Yumuşak anayasa, kanunlarla aynı usulle değiştirilebilir (İngiltere).
• Kazuistik – çerçeve anayasa: Kazuistik anayasa konuları ayrıntılı düzenler (1982 Anayasası); çerçeve anayasa yalnız temel ilkeleri koyar, ayrıntıyı kanuna bırakır (1924 Anayasası, ABD Anayasası).

Anayasa Yapma Yöntemleri

• Monarşik (otokratik) yöntemler: Ferman (hükümdarın tek taraflı iradesi; Tanzimat Fermanı) ve misak/sözleşme (hükümdar ile halk temsilcilerinin anlaşması; Sened-i İttifak, Magna Carta).
• Demokratik yöntemler: Kurucu meclis (halkın seçtiği meclisin anayasayı yapması), halkoylaması (referandum), kurucu meclis ve halkoylamasının birlikte kullanılması. 1961 ve 1982 anayasaları halkoyuyla kabul edilmiştir.

Asli ve Tali Kurucu İktidar

• Asli kurucu iktidar: Hukuki bir boşluk içinde (savaş, devrim, darbe, yeni devlet kuruluşu) yeni bir anayasa yapan iktidardır; hukuken sınırsızdır.
• Tali (türev) kurucu iktidar: Mevcut anayasanın öngördüğü usule göre anayasayı değiştiren iktidardır; anayasanın koyduğu şekil ve esas sınırlarına bağlıdır (Türkiye'de TBMM).

Anayasanın Üstünlüğü ve Bağlayıcılığı

1982 Anayasası md. 11'e göre anayasa hükümleri yasama, yürütme ve yargı organlarını, idare makamlarını ve diğer kuruluş ve kişileri bağlayan temel hukuk kurallarıdır; kanunlar anayasaya aykırı olamaz. Anayasanın üstünlüğünü güvence altına alan kurum Anayasa Mahkemesi'dir (anayasa yargısı).

Anayasacılık

Siyasi iktidarın keyfî kullanımını önlemek ve kişi hak ve özgürlüklerini güvence altına almak için iktidarın yazılı bir anayasa ile sınırlandırılması düşüncesidir.

Sınav uyarısı: Yazısız ve yumuşak anayasanın örneği İngiltere'dir. 1982 Anayasası yazılı, katı ve kazuistiktir. Asli kurucu iktidar sınırsız, tali kurucu iktidar anayasanın sınırlarına bağlıdır. Ferman ve misak monarşik yöntemlerdir.