Asit ve Bazlar

Asitler

Arrhenius tanımına göre asit, suda çözündüğünde ortama H⁺ (hidrojen iyonu) veren maddedir. Sulu çözeltide H⁺ iyonu su molekülüyle birleşerek H₃O⁺ (hidronyum) iyonu oluşturur.

• Tatları ekşidir (tadılarak denenmez).
• Mavi turnusol kâğıdını kırmızıya çevirir.
• Sulu çözeltileri elektriği iletir.
• pH değerleri 7'den küçüktür.
• Aktif metallerle (Zn, Mg, Fe, Al) tepkimeye girerek H₂ gazı açığa çıkarır. Cu, Ag, Au gibi soy metallerle H₂ vermez.
• Mermer ve kireç taşıyla (CaCO₃) tepkimeye girerek CO₂ gazı açığa çıkarır.
• Örnekler: HCl (hidroklorik asit, tuz ruhu, midede bulunur), H₂SO₄ (sülfürik asit, akümülatörlerde), HNO₃ (nitrik asit), CH₃COOH (asetik asit, sirkede), sitrik asit (limonda), laktik asit (yoğurtta), karbonik asit (gazozda).

Bazlar

Arrhenius tanımına göre baz, suda çözündüğünde ortama OH⁻ (hidroksit iyonu) veren maddedir.

• Tatları acıdır; ele kayganlık hissi verir.
• Kırmızı turnusol kâğıdını maviye çevirir.
• Sulu çözeltileri elektriği iletir.
• pH değerleri 7'den büyüktür.
• Örnekler: NaOH (sud kostik, sabun yapımı), KOH (potas kostik), Ca(OH)₂ (sönmüş kireç), NH₃ (amonyak, temizlik ürünleri), Mg(OH)₂ (mide ilaçları).
• Amfoter metaller (Zn, Al) kuvvetli bazlarla da tepkimeye girerek H₂ açığa çıkarır.

Brønsted-Lowry Tanımı

Asit proton (H⁺) veren, baz proton alan maddedir. Bu tanıma göre NH₃ suyla tepkimede proton aldığı için bazdır.

pH Ölçeği

• pH, çözeltinin asitlik-bazlık derecesini gösterir; 25 °C'de 0-14 arasında değişir.
• pH < 7 asidik, pH = 7 nötr (saf su), pH > 7 bazik.
• pH değeri 1 birim azalırsa H⁺ derişimi 10 kat artar.
• pH; turnusol kâğıdı, pH kâğıdı (evrensel indikatör) ve pH metre ile belirlenir. Kırmızı lahana suyu doğal indikatördür. Fenolftalein bazik ortamda pembe renk alır.

Asit ve Bazların Kuvveti

• Kuvvetli asitler (HCl, HNO₃, H₂SO₄) ve kuvvetli bazlar (NaOH, KOH) suda tamamen iyonlaşır.
• Zayıf asitler (CH₃COOH, HF) ve zayıf bazlar (NH₃) suda kısmen iyonlaşır.

Günlük Hayatta Asit ve Bazlar

• Midedeki HCl sindirime yardım eder; mide yanmasında bazik antiasitler kullanılır.
• Arı sokması asidiktir, karbonat gibi hafif bazla nötrleştirilir; eşek arısı sokması baziktir, sirke ile hafifletilir.
• Asit yağmurları, fosil yakıtlardan çıkan SO₂ ve azot oksitlerin havadaki suyla tepkimesiyle oluşur; tarihî eserleri ve ormanları tahrip eder.

Sınav uyarısı: Asit mavi turnusolü kırmızıya, baz kırmızı turnusolü maviye çevirir. pH 1 birim azalınca asitlik 10 kat artar. Asitler aktif metallerle H₂ verir; soy metallerle (Cu, Ag, Au) vermez.