Ses ve Yapı Bilgisi

Ses Bilgisi (Fonetik ve Fonoloji)

• Türkçede 29 harf vardır: 8 ünlü (a, e, ı, i, o, ö, u, ü) ve 21 ünsüz.
• Ünlülerin sınıflandırılması: Kalın (a, ı, o, u) - ince (e, i, ö, ü); düz (a, e, ı, i) - yuvarlak (o, ö, u, ü); geniş (a, e, o, ö) - dar (ı, i, u, ü).
• Ünsüzler: Sert (süreksiz ve sürekli: p, ç, t, k / f, s, ş, h) ve yumuşak ünsüzler. "Fıstıkçı Şahap" kalıbı sert ünsüzleri hatırlatır.

Ses Olayları

• Büyük ünlü uyumu (kalınlık-incelik): Türkçe kelimelerde ilk hecedeki ünlü kalınsa diğerleri de kalın, inceyse diğerleri de ince olur. İstisnalar: anne, elma, kardeş, hangi, şişman; -yor, -ken, -ki, -leyin, -daş ekleri uyuma girmez.
• Küçük ünlü uyumu (düzlük-yuvarlaklık): Düz ünlüden sonra düz ünlü; yuvarlak ünlüden sonra ya düz-geniş (a, e) ya dar-yuvarlak (u, ü) gelir.
• Ünsüz benzeşmesi (sertleşme): Sert ünsüzle biten kelimeye c, d, g ile başlayan ek gelince bu ünsüzler sertleşir: kitapçı, sokakta.
• Ünsüz yumuşaması: p, ç, t, k ile biten çok heceli kelimelere ünlüyle başlayan ek gelince b, c, d, g/ğ olur: kitabı, ağacı. Tek heceli kelimelerin çoğunda yumuşama olmaz (top-topu); istisna: dip-dibi, uç-ucu, kap-kabı.
• Ünlü düşmesi: İki heceli kelimelere ünlüyle başlayan ek gelince ikinci hecedeki dar ünlü düşer: ağız-ağzı, burun-burnu, oğul-oğlu.
• Ünlü daralması: -a, -e ile biten fiillere -yor eki gelince a/e daralır: başla-yor → başlıyor.
• Kaynaştırma ünsüzleri: y, ş, s, n (iki ünlü arasında): masa-y-a, iki-şer, oda-s-ı, araba-n-ın.
• Ünsüz düşmesi (küçük-küçücük, yüksek-yükselmek), ünsüz türemesi (his-hissi, ret-reddetmek), ses değişmesi (ben-bana), ulama (sesli okumada ünsüzle biten kelimenin ünlüyle başlayan kelimeye bağlanması), hece düşmesi (kahvaltı ← kahve altı), göçüşme (toprak ← torpak).

Yapı Bilgisi (Morfoloji)

• Kök: Kelimenin anlamlı en küçük ve parçalanamayan kısmı; isim kökü ve fiil kökü. Sesteş kökler hem isim hem fiil olabilir (boya, eski, ağrı).
• Ekler: Yapım ekleri kelimeye yeni anlam kazandırır (isimden isim, isimden fiil, fiilden isim, fiilden fiil). Çekim ekleri anlamı değiştirmez, kelimeye görev kazandırır: isim çekim ekleri (çoğul, iyelik, hâl, ilgi, eşitlik), fiil çekim ekleri (kip ve kişi ekleri). Ekler sıralanırken yapım ekleri çekim eklerinden önce gelir.
• Gövde: Köke yapım eki getirilerek oluşturulan yeni kelime.
• Kelime yapısına göre: Basit (yapım eki almamış: göz, gel), türemiş (yapım eki almış: gözlük, gelenek), birleşik (iki ya da daha fazla kelimenin birleşmesi: hanımeli, çıkagelmek, bilgisayar).
• Birleşik kelimelerin oluşum yolları: Ses düşmesi (kahvaltı), anlam kayması (kuşburnu, aslanağzı), kalıplaşma (gecekondu, mirasyedi), yardımcı fiillerle (yardım etmek, hissetmek), tasvir fiilleri (yazıver-, düşeyaz-).