Edebiyat Akımları ve Kuramları

Batı Edebiyatı Akımları

• Hümanizm (XV-XVI. yy): Rönesans'la birlikte insanı merkeze alan, Antik Yunan ve Latin kültürünü yeniden canlandıran düşünce hareketi; Erasmus, Petrarca, Montaigne.
• Klasisizm (XVII. yy, Fransa): Akıl, sağduyu, ölçülülük; Antik Yunan ve Latin eserlerinin örnek alınması; evrensel insan tipleri; üç birlik kuralı; kusursuz biçim. Boileau (Şiir Sanatı - kuramcı), Molière, Racine, Corneille, La Fontaine, La Bruyère. Türk edebiyatına etkisi: Tanzimat'ta çeviriler (Şinasi, Ahmet Vefik Paşa'nın Molière uyarlamaları).
• Romantizm (XVIII. yy sonu - XIX. yy): Duygu, hayal gücü, bireysellik; doğa sevgisi; kurallara karşı çıkış; Orta Çağ ve millî tarihe ilgi; dram türü; acıma duygusu, tezatlı karakterler. Victor Hugo (Sefiller; "Cromwell" önsözü - romantizmin bildirisi), Lamartine, Alfred de Musset, Goethe (Genç Werther'in Acıları), Schiller, Byron, Puşkin. Türk edebiyatı: Tanzimat I. kuşağı (Namık Kemal, Ahmet Mithat), Abdülhak Hamit.
• Realizm (XIX. yy ortası): Gerçeğin nesnel gözlemle anlatımı, yazarın kendini gizlemesi, ayrıntılı betimleme, sıradan insan, toplumsal çevre. Balzac (İnsanlık Komedyası), Flaubert (Madam Bovary), Stendhal (Kırmızı ve Siyah), Dostoyevski, Tolstoy, Gogol, Turgenyev, Dickens. Türk edebiyatı: Recaizade (Araba Sevdası), Sami Paşazade Sezai, Halit Ziya (Servetifünun romanı), Refik Halit.
• Natüralizm: Realizmin uç noktası; deneysel roman (Claude Bernard'ın deneysel tıp yönteminden), kalıtım ve çevrenin belirleyiciliği (determinizm), sefalet ve çirkinlik dahil her şeyin anlatılması. Émile Zola (Germinal, Meyhane), Maupassant (bazı eserleri), Goncourt kardeşler. Türk edebiyatı: Nabizade Nazım (Zehra), Hüseyin Rahmi Gürpınar, Beşir Fuat (ilk natüralist eleştirmen).
• Parnasizm (XIX. yy ikinci yarısı): Şiirde realizm; nesnellik, kusursuz biçim, "sanat için sanat", antik dünya ve egzotik konular, plastik güzellik. Leconte de Lisle, Théophile Gautier, José Maria de Heredia (sone). Türk edebiyatı: Tevfik Fikret, Yahya Kemal, Cenap Şahabettin (kısmen).
• Sembolizm (XIX. yy sonu): Doğrudan anlatım yerine sezdirme ve telkin; musiki ("her şeyden önce müzik" - Verlaine), renk ve ses uyumları, kapalılık, bilinçaltı, mistisizm. Baudelaire (Kötülük Çiçekleri; öncü), Verlaine, Rimbaud, Mallarmé, Valéry. Türk edebiyatı: Ahmet Haşim, Cenap Şahabettin, Ahmet Hamdi Tanpınar, Ahmet Muhip Dıranas.
• Empresyonizm (izlenimcilik): Nesne ve olayların sanatçıda bıraktığı anlık izlenimler. Ekspresyonizm (dışavurumculuk): Sanatçının iç dünyasının, kaygılarının abartılarak dışa vurulması; Kafka, Strindberg. Fütürizm (gelecekçilik): Marinetti; hız, makine, teknoloji ve geleceğe övgü, geçmişin reddi; serbest şiir; Nazım Hikmet'in ilk şiirleri.
• Sürrealizm (gerçeküstücülük): André Breton (Sürrealizm Manifestosu 1924); bilinçaltı, rüya, otomatik yazı, Freud'un etkisi. Türk edebiyatı: İkinci Yeni, Asaf Halet Çelebi. Dadaizm: Tristan Tzara; mantık ve geleneğin reddi.
• Egzistansiyalizm (varoluşçuluk): "Varoluş özden önce gelir" (Sartre); özgürlük, sorumluluk, bunaltı, saçma (absürd). Sartre, Camus (Yabancı, Veba), Kafka (Dönüşüm). Türk edebiyatı: Yusuf Atılgan, Demir Özlü, Ferit Edgü.
• Postmodernizm: Üstkurmaca, metinlerarasılık, pastiş, parodi, kolaj, büyük anlatılara güvensizlik, okuru metne katma. Umberto Eco (Gülün Adı), Italo Calvino. Türk edebiyatı: Orhan Pamuk, Oğuz Atay (öncü), Latife Tekin, İhsan Oktay Anar.

Edebiyat Kuramları (Özet)

• Yansıtma (mimesis) kuramı (Platon, Aristoteles; Poetika), dışavurumcu kuram (romantik), öğretici/faydacı kuram (Horatius: "hem eğlendirmeli hem öğretmeli"), nesnel (biçimci) kuram.
• Rus Biçimciliği (yabancılaştırma, edebîlik; Şklovski, Jakobson), Yeni Eleştiri (yakın okuma), Yapısalcılık (Propp'un 31 işlevi, Greimas'ın eyleyenler modeli, Genette'in anlatı bilimi), Göstergebilim, Alımlama estetiği (Jauss - beklenti ufku; Iser - boşluklar, örtük okur), Marksist eleştiri (Lukács, Eagleton), Psikanalitik eleştiri (Freud, Lacan, Jung - arketip), Feminist eleştiri, Yapısökümcülük (Derrida), Yeni Tarihselcilik (Greenblatt), Postkolonyal eleştiri (Said), Metinlerarasılık (Kristeva), Bakhtin (çok seslilik/polifoni, karnavalesk, diyalojizm).