İdari Sözleşmeler

İdarenin Sözleşmeleri

İdare, faaliyetlerini yalnız tek taraflı işlemlerle değil, sözleşmeler yoluyla da yürütür. İdarenin taraf olduğu sözleşmeler ikiye ayrılır:

• İdari sözleşmeler: İdare hukukuna tabidir; uyuşmazlıklar idari yargıda çözülür.
• İdarenin özel hukuk sözleşmeleri: Özel hukuka (Türk Borçlar Kanunu) tabidir; uyuşmazlıklar adli yargıda çözülür. Örnek: idarenin özel mülkünü kiraya vermesi, bazı satış ve kira sözleşmeleri.

İdari Sözleşmenin Ölçütleri

• Taraflardan birinin idare olması (organik ölçüt).
• Konunun kamu hizmetinin bizzat yürütülmesine ilişkin olması veya sözleşmenin kamu hizmetiyle doğrudan bağlantılı bulunması.
• Sözleşmede idareye üstün yetkiler tanıyan, özel hukuk sözleşmelerinde bulunmayan aşırı ve olağanüstü hükümler yer alması.
• Kanun koyucunun sözleşmeyi açıkça idari sözleşme olarak nitelendirmesi.

İdari Sözleşme Türleri

• Kamu hizmeti imtiyaz sözleşmesi: Bir kamu hizmetinin, masraf ve riski özel kişiye ait olmak üzere, belirli süreyle ve hizmetten yararlananlardan alınacak ücretle işletilmesi için yapılan sözleşme. Anayasa md. 155'e göre Danıştay, kamu hizmetleriyle ilgili imtiyaz şartlaşma ve sözleşmeleri hakkında görüş bildirir (2 ay içinde). 1999 değişikliğiyle imtiyaz sözleşmelerinden doğan uyuşmazlıklarda milletlerarası tahkim yolu açılmıştır.
• Kamu hizmeti ruhsatı (izni): Kamu hizmetinin özel kişilerce idarenin izniyle yürütülmesi (özel okul, özel hastane ruhsatı).
• Kamu hizmeti ortaklığı ve iltizam sözleşmeleri.
• Kamu hizmetinin görülmesine katılma sözleşmeleri ve sözleşmeli personel sözleşmeleri.
• Yap-işlet-devret (YİD), yap-işlet (Yİ) ve yap-kirala-devret modelleri: Büyük altyapı yatırımlarının (otoyol, köprü, havalimanı, şehir hastanesi) özel sektör tarafından finanse edilip belirli süre işletilmesi ve sonra idareye devredilmesi.
• Kamu ihale sözleşmeleri: 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu'na göre ihale edilen mal, hizmet alımı ve yapım işleri; uygulanmasında 4735 sayılı Kamu İhale Sözleşmeleri Kanunu esas alınır.

İdarenin Sözleşmedeki Üstün Yetkileri

• Denetim ve yönetim yetkisi.
• Kamu yararı gerektirdiğinde sözleşme şartlarını tek taraflı değiştirme yetkisi (karşı tarafın mali dengesinin korunması kaydıyla).
• Karşı tarafın yükümlülüklerini yerine getirmemesi hâlinde yaptırım uygulama (para cezası, teminatın gelir kaydedilmesi, sözleşmenin feshi).
• Kamu yararı nedeniyle sözleşmeyi tek taraflı feshetme yetkisi.

Karşı Tarafın Hakları

• Mali dengenin korunması: İdarenin değişiklikleri karşısında ekonomik dengenin yeniden kurulmasını isteme hakkı.
• Öngörülemezlik (beklenmeyen hâl) teorisi: Öngörülemeyen ekonomik olaylarla sözleşmenin ifası aşırı ağırlaşırsa, idareden yardım isteme hakkı.
• Mücbir sebep: Önlenemeyen dış olaylar nedeniyle ifanın imkânsızlaşması hâlinde sorumluluktan kurtulma.
• Ferman (prens) olgusu: İdarenin genel nitelikli bir işleminin sözleşmenin ifasını ağırlaştırması hâlinde tazminat hakkı.

Sınav uyarısı: İdari sözleşmelerden doğan uyuşmazlıklar idari yargıda, idarenin özel hukuk sözleşmelerinden doğanlar adli yargıda çözülür. İmtiyaz sözleşmelerinde Danıştay görüş bildirir ve 1999'dan beri milletlerarası tahkim mümkündür. İdarenin tek taraflı değiştirme ve fesih yetkisi vardır; karşı tarafın mali dengesi korunur.