Hücre Teorisi ve Yapısı

Hücre Teorisi

Mikroskobun gelişmesiyle hücre keşfedilmiştir. Robert Hooke mantar dokusunda gördüğü boşluklara “hücre” adını vermiş, Leeuwenhoek ilk kez canlı hücreleri (bakteri, protista) gözlemlemiştir. Schleiden (bitkiler), Schwann (hayvanlar) ve Virchow'un çalışmalarıyla hücre teorisi oluşmuştur:

1. Bütün canlılar bir veya daha fazla hücreden oluşur.
2. Hücre, canlının yapısal ve işlevsel en küçük birimidir.
3. Her hücre, var olan bir hücrenin bölünmesiyle oluşur.

Prokaryot ve Ökaryot Hücre

• Prokaryot hücre: Çekirdek zarı ve zarlı organelleri yoktur; kalıtım materyali sitoplazmada serbest hâldedir. Organel olarak yalnızca ribozom bulunur. Bakteriler ve arkeler prokaryottur.
• Ökaryot hücre: Zarla çevrili bir çekirdeği ve zarlı organelleri vardır. Protistler, mantarlar, bitkiler ve hayvanlar ökaryottur.

Hücrenin Temel Kısımları

• Hücre zarı: Fosfolipit çift tabaka ve proteinlerden oluşur (akıcı mozaik model). Seçici geçirgendir; madde alışverişini kontrol eder.
• Hücre çeperi: Zarın dışında bulunan cansız, koruyucu yapıdır. Bitkilerde selüloz, mantarlarda kitin yapılıdır; hayvan hücrelerinde bulunmaz.
• Sitoplazma: Zar ile çekirdek arasındaki, organellerin bulunduğu sıvı kısım; birçok metabolik tepkime burada gerçekleşir.
• Çekirdek: Hücrenin yönetim merkezidir. İçinde kalıtım materyali (kromatin; bölünmede kromozom) ve ribozom yapımında görevli çekirdekçik bulunur. Çift katlı çekirdek zarındaki porlardan madde geçişi olur.

Organeller

• Ribozom: Zarsızdır; protein sentezi yapar. Bütün hücrelerde bulunur.
• Endoplazmik retikulum (ER): Madde taşınmasını sağlar. Ribozomlu (granüllü) ER protein sentezi ve taşınmasında, düz ER lipit sentezi ve zehirlerin etkisizleştirilmesinde görevlidir.
• Golgi cisimciği: Maddeleri paketler, düzenler ve hücre dışına salgılar; salgı yapan hücrelerde gelişmiştir. Lizozomu oluşturur.
• Lizozom: Sindirim enzimleri içerir; hücre içi sindirimi gerçekleştirir. Hayvan hücrelerinde yaygındır.
• Mitokondri: Oksijenli solunumla ATP üretir; hücrenin enerji santralidir. Kendine ait DNA ve ribozomu vardır, kendini eşleyebilir.
• Kloroplast: Bitki ve alglerde bulunur; klorofil içerir ve fotosentez yapar. Kendine ait DNA ve ribozomu vardır.
• Koful: Depolama yapar; bitki hücrelerinde büyük ve az sayıda, hayvan hücrelerinde küçük ve çok sayıdadır. Tatlı su tek hücrelilerinde kontraktil koful fazla suyu atar.
• Sentrozom: Hücre bölünmesinde iğ ipliklerini oluşturur; hayvan hücrelerinde bulunur, gelişmiş bitki hücrelerinde yoktur.
• Hücre iskeleti: Hücreye şekil verir, organellerin hareketini sağlar.

Bitki ve Hayvan Hücresi Farkları

Bitki hücresinde hücre çeperi, kloroplast ve büyük merkezi koful bulunur; sentrozom yoktur. Hayvan hücresinde çeper ve kloroplast yoktur; sentrozom ve lizozom bulunur.

Sınav uyarısı: Prokaryotlarda tek organel ribozomdur. Mitokondri ve kloroplastın kendi DNA'sı vardır. Hücre çeperi bitkide selüloz, mantarda kitindir; hayvan hücresinde çeper yoktur.