1921, 1924 ve 1961 Anayasaları

1921 Anayasası (Teşkilat-ı Esasiye Kanunu)

• Kurtuluş Savaşı sırasında, olağanüstü koşullarda I. TBMM tarafından kabul edilmiştir; 23 maddeden oluşan kısa bir anayasadır.
• “Hâkimiyet bilâ kaydü şart milletindir” ilkesiyle millî egemenlik ilk kez anayasal olarak kabul edilmiştir.
• Meclis hükümeti sistemi benimsenmiş; yasama ve yürütme yetkileri TBMM'de toplanmıştır (kuvvetler birliği).
• Temel hak ve özgürlüklere yer verilmemiştir.
• Yumuşak (esnek) anayasa niteliğindedir; Kanun-i Esasi'nin ona aykırı olmayan hükümleri yürürlükte kalmıştır.
• 1923'te yapılan değişiklikle Cumhuriyet ilan edilmiştir.

1924 Anayasası (Teşkilat-ı Esasiye Kanunu)

• Cumhuriyetin ilk anayasasıdır; II. TBMM tarafından kabul edilmiştir. En uzun süre yürürlükte kalan Türk anayasasıdır (1924-1960).
• Egemenlik millete aittir; millet bu hakkı yalnızca TBMM eliyle kullanır.
• Hükümet sistemi meclis hükümeti ile parlamenter sistem arasında karma bir yapıdadır: Yasama TBMM'nin, yürütme TBMM adına Cumhurbaşkanı ve Bakanlar Kurulunundur.
• Tek meclislidir; Cumhurbaşkanı TBMM tarafından seçilir.
• Temel hak ve özgürlüklere yer verilmiş, ancak bunları güvence altına alacak anayasa yargısı öngörülmemiştir.
• Çerçeve anayasa niteliğindedir.
• Önemli değişiklikler: 1928'de “devletin dini İslam'dır” ifadesi çıkarıldı; 1934'te kadınlara milletvekili seçme ve seçilme hakkı tanındı; 1937'de Atatürk ilkeleri (laiklik dahil) anayasaya girdi.

1961 Anayasası

• 27 Mayıs 1960 askerî müdahalesinden sonra Kurucu Meclis (Millî Birlik Komitesi ve Temsilciler Meclisi) tarafından hazırlanmış ve halkoylamasıyla kabul edilmiştir; halkoyuna sunulan ilk anayasadır.
• Parlamenter sistem ve kuvvetler ayrılığı açıkça benimsenmiştir.
• İki meclisli yasama: Millet Meclisi ve Cumhuriyet Senatosu (TBMM).
• Anayasa Mahkemesi kurulmuş, kanunların anayasaya uygunluk denetimi başlamıştır.
• Temel hak ve özgürlükler geniş biçimde düzenlenmiş; sosyal devlet ilkesi anayasaya girmiştir.
• Özerk kuruluşlar oluşturulmuştur: üniversiteler, TRT, Yüksek Hâkimler Kurulu.
• Millî Güvenlik Kurulu ve Devlet Planlama Teşkilatı anayasal kurum olarak yer almıştır.
• 1971 ve 1973 değişiklikleriyle özgürlükler daraltılmıştır.

Karşılaştırma

• Millî egemenlik ilk kez 1921'de; kuvvetler ayrılığı ve anayasa yargısı ilk kez 1961'de.
• İki meclisli yapı yalnızca 1961 Anayasası döneminde (Osmanlı'da 1876'da da iki kanatlı meclis vardı).
• Halkoyuyla kabul edilen anayasalar: 1961 ve 1982.

Sınav uyarısı: 1921 Anayasası 23 maddedir, meclis hükümeti sistemi ve millî egemenliği getirmiştir. 1924 en uzun süre yürürlükte kalan anayasadır. 1961 Anayasası Anayasa Mahkemesi, iki meclis, sosyal devlet ve halkoylamasıyla kabulü getirmiştir.