Ödemeler Dengesi ve Döviz Kuru

Ödemeler Dengesi

Ödemeler dengesi, bir ülkede yerleşik kişilerin belirli bir dönemde yabancılarla yaptıkları bütün ekonomik işlemlerin sistematik kaydıdır. Çift taraflı kayıt sistemiyle tutulduğu için muhasebe olarak her zaman denktir; ekonomik anlamda açık veya fazla, alt hesaplar için söz konusudur. Türkiye'de ödemeler dengesi istatistiklerini TCMB hazırlar.

• Cari işlemler hesabı: Mal ticareti (dış ticaret dengesi), hizmetler (turizm, taşımacılık), birincil gelir (yatırım gelirleri, faiz ve kâr transferleri, ücretler) ve ikincil gelir (işçi gelirleri, karşılıksız transferler, hibeler).
• Sermaye hesabı: Üretilmemiş, finansal olmayan varlıkların (patent gibi) alım-satımı ve sermaye transferleri.
• Finans hesabı: Doğrudan yatırımlar, portföy yatırımları (hisse senedi ve borç senetleri), diğer yatırımlar (krediler, mevduatlar) ve rezerv varlıklar.
• Net hata ve noksan: Kayıt dışı işlemleri ve istatistiki farkları yansıtır.

Cari işlemler açığı, finans hesabı yoluyla (sermaye girişi veya rezerv kullanımı) finanse edilir. Cari açık, yurt içi tasarrufların yatırımları karşılayamadığını gösterir: (S − I) + (T − G) = (X − M).

Döviz Kuru

• Nominal döviz kuru: Bir yabancı paranın yerli para cinsinden fiyatıdır.
• Reel döviz kuru: Nominal kurun yurt içi ve yurt dışı fiyat düzeyleriyle düzeltilmiş hâli; ülkenin rekabet gücünü gösterir. Reel efektif döviz kuru, birden fazla ticaret ortağına göre ağırlıklandırılmış endekstir.
• Kur rejimleri: Sabit kur (merkez bankası kuru belirli düzeyde tutar; değerin resmî olarak düşürülmesi devalüasyon, yükseltilmesi revalüasyon), esnek (dalgalı) kur (kur piyasada arz ve talebe göre belirlenir; yerli paranın değer kaybı depresiyon, değer kazancı apresiyasyon), yönetimli dalgalanma, sürünen kur, para kurulu.
• Türkiye: Şubat 2001 krizinden sonra dalgalı kur rejimine geçilmiştir.

Kur Teorileri

• Satın alma gücü paritesi (SGP, Cassel): Uzun dönemde döviz kuru, iki ülkenin fiyat düzeyleri oranına eşitlenir (tek fiyat kanunu); nispi SGP'ye göre kurdaki değişme enflasyon farkına eşittir.
• Faiz paritesi: İki ülke arasındaki faiz farkı, beklenen kur değişmesine eşit olma eğilimindedir.
• Parasal yaklaşım ve portföy dengesi yaklaşımı.

Devalüasyon ve Dış Denge

• Marshall-Lerner koşulu: İhracat ve ithalat talep esnekliklerinin (mutlak değer) toplamı 1'den büyükse devalüasyon dış ticaret dengesini iyileştirir.
• J-eğrisi etkisi: Devalüasyondan sonra kısa dönemde dış ticaret dengesi önce kötüleşir (miktarlar hemen uyum sağlamaz), sonra iyileşir.
• Kur geçişkenliği: Kurdaki değişmelerin yurt içi fiyatlara yansıması.

Uluslararası Para Sistemi

Altın standardı (1870-1914), Bretton Woods sistemi (1944; doların altına, diğer paraların dolara sabitlendiği altın-dolar standardı; IMF ve Dünya Bankasının kurulması; 1971'de ABD'nin doları altına çevirmeyi durdurmasıyla sona erdi) ve 1973'ten sonra yaygınlaşan dalgalı kur dönemi. IMF, ödemeler dengesi sorunu yaşayan ülkelere kısa vadeli finansman (stand-by) sağlar; Dünya Bankası kalkınma projelerini finanse eder.