Temel İlkeler ve Süjeler

Ceza Muhakemesinin Amacı ve Temel İlkeler

Ceza muhakemesinin amacı, maddi gerçeğe hukuka uygun yollarla ulaşmak ve hukuk barışını sağlamaktır. 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu (CMK) bu süreci düzenler.

• Masumiyet karinesi (Anayasa md. 38/4): Suçluluğu hükmen sabit oluncaya kadar kimse suçlu sayılamaz.
• Şüpheden sanık yararlanır: Delillerin yetersizliği hâlinde sanık lehine karar verilir.
• Kanuni hâkim güvencesi (Anayasa md. 37): Hiç kimse kanunen tabi olduğu mahkemeden başka bir merci önüne çıkarılamaz.
• Silahların eşitliği ve adil yargılanma hakkı (Anayasa md. 36, AİHS md. 6).
• Kimse kendisini ve yakınlarını suçlayan beyanda bulunmaya zorlanamaz (Anayasa md. 38/5): Susma hakkı.
• Hukuka aykırı delil yasağı (Anayasa md. 38/6, CMK md. 206, 217): Kanuna aykırı olarak elde edilen bulgular delil olarak kabul edilemez.
• Re'sen araştırma ve delil serbestisi: Hâkim delilleri kendiliğinden toplar; yüklenen suç hukuka uygun olarak elde edilmiş her türlü delille ispat edilebilir; hâkim delilleri vicdani kanaatiyle serbestçe takdir eder.
• Sözlülük, doğrudan doğruyalık, aleniyet: Hüküm duruşmaya getirilen ve huzurda tartışılan delillere dayanır; duruşmalar kural olarak herkese açıktır.
• Kamu davası ilkesi: Ceza davası kural olarak Cumhuriyet savcısı tarafından açılır (mecburilik ilkesi: yeterli şüphe varsa dava açılır).

Muhakeme Süjeleri

• Şüpheli: Soruşturma evresinde suç şüphesi altında bulunan kişi.
• Sanık: Kovuşturmanın başlamasından (iddianamenin kabulünden) itibaren hüküm kesinleşinceye kadar suç şüphesi altında bulunan kişi.
• Müdafi: Şüpheli veya sanığın ceza muhakemesinde savunmasını yapan avukat. Zorunlu müdafilik (md. 150): Müdafii bulunmayan şüpheli veya sanık çocuk, kendisini savunamayacak derecede malul veya sağır ve dilsiz ise istemi aranmaksızın müdafi görevlendirilir. Alt sınırı beş yıldan fazla hapis cezasını gerektiren suçlardan dolayı yapılan soruşturma ve kovuşturmada da bu hüküm uygulanır.
• Cumhuriyet savcısı: Soruşturmayı yürütür, kamu davasını açar ve kovuşturmada iddia makamını temsil eder; şüphelinin lehine ve aleyhine olan delilleri toplamakla yükümlüdür.
• Hâkim ve mahkeme: Yargılamayı yürütür ve hükmü verir. Kanunda sayılan hâllerde (suçtan zarar görmüş olmak, sanıkla akrabalık, aynı işte savcı-kolluk görevi yapmış olmak vb.) hâkim davaya bakamaz (md. 22); tarafsızlığından şüpheyi gerektiren hâllerde reddedilebilir (md. 24).
• Katılan: Suçtan zarar gören, mağdur veya şikâyetçinin kamu davasına katılmasıyla bu sıfatı kazanır; ilk derece mahkemesinde hüküm verilinceye kadar katılma talebinde bulunulabilir.
• Mağdur ve suçtan zarar gören: Delil toplanmasını isteme, vekil, belge örneği alma gibi haklara sahiptir.

Görev ve Yetki

Ceza mahkemeleri: sulh ceza hâkimlikleri (soruşturma evresindeki koruma tedbirleri ve kararları, itiraz mercii), asliye ceza mahkemeleri (kanunun ağır ceza mahkemesine vermediği dava ve işler) ve ağır ceza mahkemeleri (ağırlaştırılmış müebbet, müebbet ve on yıldan fazla hapis cezalarını gerektiren suçlar ile kanunda sayılan bazı suçlar). Yetkili mahkeme kural olarak suçun işlendiği yer mahkemesidir; görev kamu düzenine ilişkindir.