Temel Hak ve Ödevler

Temel Hakların Niteliği (md. 12)

Herkes, kişiliğine bağlı, dokunulmaz, devredilmez, vazgeçilmez temel hak ve hürriyetlere sahiptir. Temel hak ve hürriyetler, kişinin topluma, ailesine ve diğer kişilere karşı ödev ve sorumluluklarını da ihtiva eder.

Sınırlama (md. 13)

Temel hak ve hürriyetler, özlerine dokunulmaksızın yalnızca Anayasanın ilgili maddelerinde belirtilen sebeplere bağlı olarak ve ancak kanunla sınırlanabilir. Bu sınırlamalar; Anayasanın sözüne ve ruhuna, demokratik toplum düzeninin ve laik Cumhuriyetin gereklerine ve ölçülülük ilkesine aykırı olamaz.

Kötüye Kullanılmama (md. 14)

Anayasada yer alan hak ve hürriyetlerin hiçbiri, Devletin ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlüğünü bozmayı ve demokratik ve laik Cumhuriyeti ortadan kaldırmayı amaçlayan faaliyetler biçiminde kullanılamaz.

Durdurulması (md. 15)

Savaş, seferberlik veya olağanüstü hâllerde temel hakların kullanılması kısmen veya tamamen durdurulabilir. Ancak bu durumlarda da şu haklara dokunulamaz (çekirdek haklar):

• Savaş hukukuna uygun fiiller sonucu meydana gelen ölümler dışında kişinin yaşama hakkı,
• Maddi ve manevi varlığının bütünlüğü,
• Din, vicdan, düşünce ve kanaat hürriyeti,
• Suç ve cezaların geriye yürümezliği,
• Masumiyet karinesi.

Yabancıların Durumu (md. 16)

Temel hak ve hürriyetler, yabancılar için, milletlerarası hukuka uygun olarak kanunla sınırlanabilir.

Hakların Sınıflandırılması

• Kişinin hakları ve ödevleri (md. 17-40) – negatif statü hakları: Kişinin dokunulmazlığı, maddi ve manevi varlığı; zorla çalıştırma yasağı; kişi hürriyeti ve güvenliği; özel hayatın gizliliği; konut dokunulmazlığı; haberleşme hürriyeti; yerleşme ve seyahat hürriyeti; din ve vicdan hürriyeti; düşünce ve kanaat hürriyeti; bilim ve sanat hürriyeti; basın hürriyeti; dernek kurma; toplantı ve gösteri yürüyüşü; mülkiyet hakkı; hak arama hürriyeti; kanuni hâkim güvencesi; suç ve cezalara ilişkin esaslar.
• Sosyal ve ekonomik haklar ve ödevler (md. 41-65) – pozitif statü hakları: Ailenin korunması ve çocuk hakları, eğitim ve öğrenim hakkı, kamu yararı (kıyılar, toprak mülkiyeti), çalışma ve sözleşme hürriyeti, sendika kurma hakkı, toplu iş sözleşmesi ve grev hakkı, sağlık, çevre ve konut hakkı, gençliğin ve sporun korunması, sosyal güvenlik hakkı. Md. 65'e göre Devlet bu ödevlerini malî kaynaklarının yeterliliği ölçüsünde yerine getirir.
• Siyasi haklar ve ödevler (md. 66-74) – aktif statü hakları: Türk vatandaşlığı, seçme-seçilme ve siyasi faaliyette bulunma, siyasi parti kurma, kamu hizmetlerine girme, vatan hizmeti, vergi ödevi, dilekçe-bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma hakkı.

Önemli Güvenceler

• Kanuni hâkim güvencesi (md. 37): Hiç kimse kanunen tabi olduğu mahkemeden başka bir merci önüne çıkarılamaz; olağanüstü mahkeme kurulamaz.
• Suç ve cezaların kanuniliği (md. 38): Kanunun suç saymadığı bir fiilden dolayı kimse cezalandırılamaz; kimse kendisini ve yakınlarını suçlayan beyanda bulunmaya zorlanamaz; ceza sorumluluğu şahsîdir.
• Hak arama hürriyeti (md. 36): Herkes yargı mercileri önünde davacı veya davalı olarak iddia ve savunma ile adil yargılanma hakkına sahiptir.

Sınav uyarısı: Temel haklar ancak kanunla, özüne dokunulmadan, ölçülülük ilkesine uygun sınırlanabilir. Olağanüstü hâlde dahi dokunulamayan çekirdek haklar beştir. Sosyal ve ekonomik hakların gerçekleştirilmesi malî kaynakların yeterliliğiyle sınırlıdır.