Kambiyo Senetleri (Poliçe, Bono, Çek)

Kambiyo Senetlerinin Ortak Özellikleri

Kambiyo senetleri poliçe, bono ve çektir. Ortak özellikleri: kanunen emre yazılı olmaları, sıkı şekle bağlı olmaları (zorunlu unsurlardan biri eksikse senet kambiyo senedi niteliğini kaybeder), sebepten mücerret olmaları, imza sahiplerinin müteselsil sorumluluğu, kambiyo senetlerine özgü haciz ve iflas yolu ile takip edilebilmeleri ve kısa zamanaşımı süreleri.

Poliçe (TTK md. 671 vd.)

• Kişiler: Keşideci (senedi düzenleyen), muhatap (ödeme emrinin yöneltildiği kişi) ve lehtar (ödeme kendisine veya emrine yapılacak kişi). Üç taraflı bir ödeme talimatıdır.
• Zorunlu unsurlar (md. 671): Senet metninde "poliçe" kelimesi, belirli bir bedelin ödenmesi için kayıtsız şartsız havale, muhatabın adı, vade, ödeme yeri, lehtarın adı, düzenleme tarihi ve yeri, keşidecinin imzası.
• Kabul: Muhatap poliçeyi kabul edinceye kadar senetten sorumlu değildir; kabul ile asıl borçlu hâline gelir. Keşideci kabulü ve ödemeyi garanti eder.
• Vade türleri: Görüldüğünde, görüldüğünden itibaren belirli bir süre sonra, düzenleme gününden itibaren belirli bir süre sonra ve belirli bir günde ödenmek üzere.

Bono (Emre Muharrer Senet, md. 776 vd.)

• Kişiler: Düzenleyen (borçlu) ve lehtar. İki taraflı bir ödeme vaadidir.
• Zorunlu unsurlar: "Bono" veya "emre yazılı senet" kelimesi, belirli bir bedeli ödemek için kayıtsız şartsız vaat, vade (gösterilmemişse görüldüğünde ödenir), ödeme yeri, lehtarın adı, düzenleme tarihi ve yeri, düzenleyenin imzası.
• Düzenleyen, poliçeyi kabul etmiş muhatap gibi asıl borçludur. Bonoya, niteliğine aykırı düşmedikçe poliçe hükümleri uygulanır.

Çek (md. 780 vd.)

• İşlev: Çek bir ödeme aracıdır, kredi aracı değildir. Muhatap bankadır.
• Zorunlu unsurlar: "Çek" kelimesi, belirli bir bedelin ödenmesi için kayıtsız şartsız havale, ödeyecek kişinin (bankanın) ticaret unvanı, ödeme yeri, düzenleme tarihi ve yeri, düzenleyenin imzası.
• Görüldüğünde ödenme (md. 795): Çek görüldüğünde ödenir; buna aykırı her kayıt yazılmamış sayılır. Düzenleme tarihinden önce ibraz edilen çek, ibraz günü ödenir (ileri tarihli çekler bakımından 5941 sayılı Çek Kanunundaki düzenlemeler saklıdır).
• İbraz süreleri (md. 796): Düzenlendiği yerde ödenecek çek on gün; düzenlendiği yerden başka bir yerde ödenecek çek bir ay; düzenleme yeri ile ödeme yeri farklı kıtalarda ise üç ay içinde ibraz edilmelidir.
• Karşılıksız çek (5941 sayılı Çek Kanunu md. 5): İbraz süresi içinde ibraz edilen çekin karşılığının bulunmaması hâlinde düzenleyen hakkında, hamilin şikâyeti üzerine, karşılıksız kalan miktar kadar gün sayısına ilişkin adli para cezası verilir; ödenmezse hapse çevrilir. Karşılıksız çek, ödeme yapılırsa davayı düşürür.
• Çizgili çek (yalnız bankaya veya müşteriye ödenebilir) ve hesaba geçirilecek çek (nakden ödenemez, hesaba aktarılır) özel türlerdir.

Ciro, Aval ve Protesto

• Ciro: Emre yazılı senedin arkasına yazılan devir beyanıdır; tam ciro (devralanın adı yazılır) veya beyaz ciro (yalnız imza) olabilir. Ciro; devir, teminat (ciranta ödemeyi garanti eder) ve meşruiyet fonksiyonlarına sahiptir.
• Aval (md. 700): Kambiyo senedindeki borcun ödenmesini kısmen veya tamamen güvence altına alan kambiyo kefaletidir; aval veren, kimin için aval vermişse onun gibi sorumludur. Medeni hukuktaki kefaletten farklı olarak bağımsızdır.
• Protesto: Kabul veya ödemenin yapılmadığını tespit eden resmî belgedir; noter tarafından düzenlenir. Hamilin müracaat borçlularına (cirantalar, keşideci) başvurabilmesi için kural olarak süresinde protesto çekilmesi gerekir; senede "masrafsız iade" kaydı konulmuşsa protestoya gerek yoktur.

Zamanaşımı (md. 749, 814)

• Poliçe ve bonoda: Kabul eden muhataba (ve bono düzenleyenine) karşı açılacak davalar vadeden itibaren üç yıl; hamilin cirantalara ve keşideciye karşı davaları süresinde çekilen protesto tarihinden (masrafsız iade kaydı varsa vadeden) itibaren bir yıl; cirantaların birbirlerine ve keşideciye karşı davaları ödeme tarihinden itibaren altı ay.
• Çekte: Hamilin cirantalara, düzenleyene ve diğer çek borçlularına karşı başvurma hakları, ibraz süresinin bitiminden itibaren altı ay.