Hüküm ve Hüküm Çeşitleri

Hüküm Kavramı

Şer'î hüküm, Allah'ın mükelleflerin fiillerine ilişkin hitabıdır. Hükmün unsurları: hâkim (hüküm koyan: Allah), mahkûmun fîh (hükme konu olan fiil), mahkûmun aleyh (hükmün muhatabı: mükellef). Hükümler teklîfî ve vaz'î olmak üzere ikiye ayrılır.

Teklîfî Hükümler (Ef'âl-i Mükellefîn)

Hanefîlere göre mükellefin fiilleri sekiz hükümden birini alır:

• Farz: Kesin delille yapılması istenen fiil. İnkârı küfürdür. Farz-ı ayn (her mükellefin bizzat yapması gereken: namaz, oruç) ve farz-ı kifâye (bir grubun yapmasıyla diğerlerinden düşen: cenaze namazı) olarak ikiye ayrılır.
• Vacip: Farz kadar kesin olmayan (zannî) delille yapılması istenen fiil: vitir ve bayram namazları, fitre, kurban.
• Sünnet: Hz. Peygamber'in farz ve vacip dışında yaptığı işler. Sünnet-i müekkede (devamlı yaptığı: sabah namazının sünneti), sünnet-i gayr-i müekkede (ara sıra terk ettiği: ikindinin sünneti), sünnet-i zevâid (beşerî davranışları).
• Müstehap (mendup): Yapılması sevap, terki günah olmayan güzel davranış.
• Mubah: Yapılması ve terki serbest olan fiil.
• Haram: Kesin delille yasaklanan fiil. Haram li-aynihî (özü itibarıyla: içki, domuz eti) ve haram li-gayrihî (başka bir sebeple: çalınmış mal).
• Mekruh: Yapılmaması istenen fiil. Tahrîmen mekruh harama, tenzîhen mekruh helale yakındır.
• Müfsid: Başlanmış bir ibadeti bozan fiil.

Hanefîler dışındaki çoğunluk farz ile vacibi eş anlamlı sayar ve teklîfî hükümleri beşe ayırır: vacip, mendup, mubah, mekruh, haram.

Vaz'î Hükümler

• Sebep: Varlığı hükmün varlığını gerektiren durum (vaktin girmesi namazın sebebidir).
• Şart: Hükmün varlığı kendisine bağlı olan, ancak fiilin parçası olmayan durum (abdest namazın şartıdır).
• Mâni: Varlığı hükmün gerçekleşmesini engelleyen durum (mirasçının murisi öldürmesi mirasa mânidir).
• Sahih, fâsid, bâtıl: Sahih, rükün ve şartlarını taşıyan; bâtıl, rüknü eksik olan; fâsid, Hanefîlere göre aslı sahih fakat vasfı bozuk olan işlemdir.
• Azîmet ve ruhsat: Azîmet aslî ve genel hüküm; ruhsat, meşakkat ve özür sebebiyle tanınan kolaylıktır (yolcunun orucu ertelemesi).

Ehliyet

• Vücûb ehliyeti: Hak sahibi olabilme; insan olmakla (doğumla, hatta cenin iken eksik olarak) kazanılır.
• Edâ ehliyeti: Dinen ve hukuken geçerli işlem yapabilme; akıl ve temyiz gücüne bağlıdır. Tam edâ ehliyeti bulûğ ve rüşd ile kazanılır.

Ehliyet Arızaları

• Semâvî (irade dışı): Küçüklük, akıl hastalığı, bunama, uyku, bayılma, unutma, hastalık, ölüm.
• Müktesep (iradî): Sarhoşluk, bilgisizlik, hata, ikrah (zorlama), sefeh (malını savurma), yolculuk.

Sınav uyarısı: Farz-vacip ayrımı Hanefîlere özgüdür. Sebep, şart ve mâni vaz'î hükümlerdir. Ruhsat özre bağlı kolaylıktır. İkrah ve sefeh müktesep, uyku ve unutma semâvî arızadır.