İslam Öncesi Türk Hukuku

Genel Özellikler

İslam öncesi Türk devletlerinde (Hun, Göktürk, Uygur) hukuk, büyük ölçüde töre adı verilen ve hükümdar tarafından da konulabilen hukuk kurallarına dayanırdı. Töre, toplum düzenini sağlayan, örf ve âdetle birlikte hükümdarın iradesiyle oluşan, din kurallarından bağımsız (laik nitelikte) bir hukuk düzenidir. Töre, hükümdarı da bağlar; kağanın en önemli görevlerinden biri töreyi uygulamak ve korumaktır. Orhun Yazıtlarında kağanın "töreyi düzenlediği" ve "halkı doyurup giydirdiği" vurgulanır.

Devlet ve Egemenlik Anlayışı

• Kut: Hükümdarlık yetkisinin Gök Tanrı tarafından verildiği inancıdır. Kut, hükümdarın meşruiyet kaynağıdır; kutu kaybeden hükümdarın iktidarı da sarsılır.
• Ülüş (ortak egemenlik): Ülke, hükümdar ailesinin ortak malı sayılırdı; bu anlayış yönetimin hanedan üyeleri arasında paylaşılmasına, ikili teşkilata (doğu-batı) ve zaman zaman taht kavgalarına yol açmıştır.
• Kurultay (toy, kengeş): Devlet meselelerinin görüşüldüğü meclistir. Hükümdarın seçimi veya onaylanması, savaş-barış kararları ve töre kurallarının belirlenmesi kurultayda ele alınırdı. Kurultay danışma niteliğinde olup son söz hükümdara aitti.
• Ayukılar ve devlet yönetimi: Hükümdara danışmanlık eden üst düzey yöneticiler (ayguçı, tudun, tarkan gibi unvanlar).

Yargı

Yargı yetkisi hükümdara aitti; hükümdar bu yetkisini yargucı (yargıç) adı verilen görevliler aracılığıyla kullanırdı. Önemli davalara hükümdar bizzat bakardı. Kurultay da bazı yüksek düzeyli davalarda yargılama yapabilirdi.

Ceza Hukuku

Cezalar genellikle ağır ve caydırıcıydı. Vatana ihanet, isyan, adam öldürme, tecavüz, at hırsızlığı gibi ağır suçların cezası çoğunlukla ölüm idi. Daha hafif suçlarda bedeni cezalar, sürgün ve maddi tazminat (çalınan malın kat kat ödenmesi) uygulanırdı. Hapis cezası yaygın değildi. Kan davası ve öç alma sınırlandırılmaya çalışılmıştır.

Özel Hukuk ve Uygur Belgeleri

• Uygurlar yerleşik hayata geçmeleriyle zengin bir yazılı hukuk kültürü geliştirmiştir. Turfan bölgesinde bulunan Uygur hukuk belgeleri; alım-satım, ödünç (borç), kira, evlat edinme, köle azadı, vasiyet gibi işlemlere ilişkin yazılı sözleşmelerdir.
• Bu sözleşmelerde tarafların adı, sözleşmenin konusu ve şartları, tanıkların adları yer alır ve sözleşme damga (tamga) veya parmak izi ile onaylanırdı. Sözleşmelere uyulmaması hâlinde ödenecek cezai şart kayıtları da bulunurdu.
• Aile hukukunda kadının toplumsal konumu güçlüydü; hatun devlet yönetiminde söz sahibiydi. Evlilikte başlık (kalın) ve çeyiz uygulamaları vardı; aile genellikle tek eşliydi.
• Mülkiyet anlayışında otlaklar ve sürüler önemli yer tutardı; yerleşik Uygurlarda toprak mülkiyeti ve ticaret hukuku gelişmişti.

Moğol Etkisi ve Cengiz Yasası

Cengiz Han döneminde derlenen Yasa, Türk-Moğol töre geleneğini yazılı hâle getiren kurallar bütünüdür. Sonraki Türk-İslam devletlerinde (Altın Orda, Timurlular) ve Memlüklerde etkisi görülmüş; Osmanlı'daki örfi hukuk geleneğinin kökleri de bu töre anlayışına dayandırılır.