Ulûhiyet

Ulûhiyet Bahsi

Kelamın birinci ana konusu Allah'ın varlığı, birliği, sıfatları ve fiilleridir. Allah'ın zatı (mahiyeti) akılla kavranamaz; O, isim ve sıfatlarıyla tanınır. Allah'ı yaratılmışlara benzetmekten uzak tutmaya tenzîh, benzetmeye teşbîh, sıfatlarını inkâr etmeye ta'tîl denir.

Sıfatların Sınıflandırılması

• Zâtî (selbî/tenzîhî) sıfatlar: Allah'ın ne olmadığını bildirir: vücûd, kıdem, bekâ, vahdâniyyet, muhâlefetün li'l-havâdis, kıyâm bi-nefsihî.
• Sübûtî (meânî) sıfatlar: Hayat, ilim, semi', basar, irade, kudret, kelâm. Mâtürîdîler buna tekvîn'i ekler; Eş'arîler tekvîni kudret sıfatının bir ilişkisi (taalluk) sayar.
• Fiilî sıfatlar: Yaratma, rızık verme, diriltme, öldürme gibi Allah'ın âlemle ilişkisini gösteren sıfatlar. Mâtürîdîlere göre tekvîne bağlı olarak kadîm, Eş'arîlere göre hâdistir.
• Haberî sıfatlar: Naslarda geçen yed, vech, istivâ gibi ifadeler. Selef tefvîz, halef tevil eder.

Zat – Sıfat İlişkisi

• Ehl-i sünnet: Sıfatlar zatın ne aynıdır ne gayrıdır; zat ile kaim, ezelî manalardır.
• Mu'tezile: Kadîm varlıkların çoğalması (taaddüd-i kudemâ) tevhide aykırı olur düşüncesiyle zattan ayrı sıfatları kabul etmez; “Allah zatıyla âlimdir, zatıyla kādirdir” der.

Kelâm Sıfatı ve Halku'l-Kur'ân

• Mu'tezile: Kelâm Allah'ın fiilî sıfatıdır; Kur'an mahlûktur (yaratılmıştır).
• Ehl-i sünnet: Allah'ın zatıyla kaim olan kelâm-ı nefsî kadîmdir, mahlûk değildir; okunan, yazılan harf ve sesler (kelâm-ı lafzî) ise hâdistir.
• Mihne: Abbâsî halifesi Me'mûn döneminde başlayan, Kur'an'ın mahlûk olduğu görüşünü âlimlere zorla kabul ettirme uygulaması. Ahmed b. Hanbel bu görüşü kabul etmediği için hapsedilmiştir.

Rü'yetullah

• Ehl-i sünnet: Müminler ahirette Allah'ı görecektir (Kıyâme 22-23); bu görmenin keyfiyeti bilinemez.
• Mu'tezile: Görmek cisim ve yön gerektirir diyerek rü'yeti reddeder (En'âm 103).

Mu'tezile'nin Beş Esası (Usûl-i Hamse)

1. Tevhid: Zattan ayrı kadîm sıfatların reddi.
2. Adl: Kul fiilinin yaratıcısıdır; Allah kötülüğü yaratmaz.
3. Va'd ve vaîd: Allah vaadinden ve tehdidinden dönmez; tevbesiz ölen büyük günah sahibi ebedî cehennemdedir.
4. el-Menzile beyne'l-menzileteyn: Büyük günah işleyen ne mümin ne kâfirdir; ikisi arasında bir yerdedir (fâsık).
5. Emir bi'l-ma'rûf ve nehiy ani'l-münker.

Mâtürîdî – Eş'arî Farklarından Örnekler

• Ma'rifetullah: Mâtürîdîlere göre Allah'ı bilmek akılla vaciptir; Eş'arîlere göre vahiyle vacip olur.
• Tekvîn: Mâtürîdîlerde müstakil sıfat, Eş'arîlerde değil.
• Hikmet: Mâtürîdîlere göre Allah'ın fiilleri hikmete dayanır; Eş'arîler fiillerin bir gayeyle (illet) bağlanmasını gerekli görmez.

Sınav uyarısı: Kur'an'a “mahlûk” diyen Mu'tezile'dir; mihne Me'mûn döneminde başlamıştır. Rü'yeti Ehl-i sünnet kabul, Mu'tezile reddeder. el-Menzile beyne'l-menzileteyn Mu'tezile esasıdır.