Kamu Harcamaları ve Gelirleri

Kamu Harcamaları

Kamu harcamaları, kamu ekonomisini oluşturan kurum ve kuruluşların kamusal ihtiyaçları karşılamak amacıyla yaptıkları harcamalardır. Sınıflandırma türleri:

• Ekonomik sınıflandırma: Cari harcamalar (personel, mal ve hizmet alımları), yatırım (sermaye) harcamaları (yol, baraj, okul yapımı) ve transfer harcamaları (faiz ödemeleri, sosyal yardımlar, sübvansiyonlar).
• Reel ve transfer harcaması ayrımı: Reel harcamalar karşılığında mal veya hizmet alınır ve doğrudan milli gelire katkı yapar; transfer harcamaları karşılıksızdır ve gelirin el değiştirmesini sağlar (milli gelire doğrudan eklenmez).
• Fonksiyonel ve kurumsal sınıflandırma (eğitim, sağlık, savunma; bakanlıklara göre).

Kamu Harcamalarının Artışını Açıklayan Kuramlar

• Wagner Kanunu: Ekonomik gelişme ve kişi başına gelir arttıkça kamu harcamaları, milli gelirden daha hızlı artar (kamu harcamalarının gelir esnekliği birden büyüktür).
• Peacock-Wiseman (yerini alma etkisi): Savaş ve kriz gibi sosyal karışıklık dönemlerinde artan kamu harcamaları ve vergiler, kriz sonrası eski düzeyine dönmez; yeni ve daha yüksek bir düzeye yerleşir.
• Baumol hastalığı: Emek yoğun kamu hizmetlerinde verimlilik artışının sınırlı olması nedeniyle maliyetlerin ve kamu harcamalarının nispi olarak artması.

Kamu Gelirleri

• Vergiler: Kamu gelirlerinin en önemli kalemidir; karşılıksız ve zorunludur.
• Resim ve harçlar: Belirli bir kamu hizmetinden yararlanma veya izin karşılığı alınır.
• Şerefiye: Kamu yatırımları sonucu değeri artan taşınmazların sahiplerinden alınan katılma payı.
• Parafiskal gelirler: Sosyal güvenlik primleri, fon gelirleri gibi belirli kesimlerden belirli amaçlarla alınan gelirler.
• Mülk ve teşebbüs gelirleri: Devletin malvarlığından ve iktisadi teşebbüslerinden elde ettiği gelirler.
• Olağanüstü gelirler: İç ve dış borçlanma ile emisyon (karşılıksız para basma).

Vergilendirme İlkeleri

Adam Smith'in vergilendirme ilkeleri: Adalet (eşitlik) — herkes ödeme gücüne göre vergi ödemelidir; kesinlik (belirlilik) — vergi miktarı, ödeme zamanı ve şekli belirli olmalıdır; uygunluk — vergi mükellefin en uygun zamanında ve şekilde alınmalıdır; iktisadilik (tasarruf) — verginin toplanma maliyeti düşük olmalıdır.

• Verginin yansıması: Vergi yükünün kanuni mükelleften başkalarına aktarılması; ileri yansıma (tüketiciye fiyat artışıyla) ve geri yansıma (üretim faktörlerine). Yansımanın derecesi arz ve talep esnekliklerine bağlıdır: Esnekliği düşük olan taraf vergi yükünün daha büyük kısmını taşır.
• Vergi kaçakçılığı kanuna aykırıdır; vergiden kaçınma ise kanunun boşluklarından yasal yollarla yararlanmaktır.
• Laffer eğrisi: Vergi oranı belirli bir noktanın üzerine çıkınca vergi gelirleri azalmaya başlar.