Uyuşmazlıkların Barışçı Çözümü

Barışçı Çözüm Yükümlülüğü

BM Şartı md. 2/3'e göre bütün üyeler uluslararası uyuşmazlıklarını uluslararası barış ve güvenliğin ve adaletin tehlikeye düşmeyeceği şekilde barışçı yollarla çözer. Md. 33'e göre uyuşmazlığın tarafları, her şeyden önce çözümü müzakere, soruşturma, arabuluculuk, uzlaştırma, hakemlik, yargısal çözüm, bölgesel kuruluş veya anlaşmalara başvurma ya da kendi seçecekleri diğer barışçı yollarla aramalıdır. Taraflar yöntem seçiminde serbesttir.

Diplomatik (Siyasal) Yollar

• Müzakere (doğrudan görüşme): Tarafların üçüncü bir taraf olmaksızın doğrudan görüşerek çözüm aramasıdır; en yaygın yoldur.
• İyi niyet (dostça) hizmet: Üçüncü bir devletin veya kişinin, uyuşmazlığın esasına girmeden tarafları görüşme masasına getirmeye çalışmasıdır.
• Arabuluculuk: Üçüncü tarafın görüşmelere katılarak çözüm önerileri sunmasıdır; öneriler bağlayıcı değildir.
• Soruşturma (araştırma): Olayların tespiti için tarafsız bir komisyonun kurulmasıdır; bulgular bağlayıcı değildir.
• Uzlaştırma: Bir komisyonun olayları ve hukuki durumu inceleyerek taraflara bağlayıcı olmayan bir çözüm önerisi sunmasıdır.

Hukuki (Yargısal) Yollar

• Tahkim: Tarafların seçtikleri hakemler tarafından, hukuka saygı temelinde, bağlayıcı kararla uyuşmazlığın çözülmesidir. Tarafların rızasıyla (tahkim anlaşması - compromis) başlar. Daimi Tahkim Mahkemesi 1899 Lahey Sözleşmesi ile kurulmuştur; aslında bir hakem listesi ve sekreterliktir.
• Yargısal çözüm: Daimi bir uluslararası mahkeme tarafından bağlayıcı kararla çözüm.

Uluslararası Adalet Divanı (UAD)

• Konumu: BM'nin başlıca yargı organıdır (BM Şartı md. 92); merkezi Lahey'dedir. Selefi Milletler Cemiyeti döneminin Uluslararası Daimi Adalet Divanıdır.
• Yapısı: On beş yargıçtan oluşur; yargıçlar BM Genel Kurul ve Güvenlik Konseyi'nde ayrı ayrı yapılan oylamalarla salt çoğunlukla dokuz yıl için seçilir; yeniden seçilebilir. Aynı devletten iki yargıç olamaz. Taraf devletin Divanda yargıcı yoksa ad hoc yargıç atayabilir.
• Çekişmeli yargı yetkisi: Divan önüne yalnız devletler taraf olabilir. Yetki rızaya dayanır: özel anlaşma (compromis), antlaşmalardaki uyuşmazlık hükümleri (compromissory clause), ihtiyari kayıt beyanı (Statü md. 36/2) veya forum prorogatum (sonradan rıza).
• Kararlar: Kesin ve taraflar için bağlayıcıdır; temyiz yolu yoktur. Kararın yerine getirilmemesi hâlinde diğer taraf Güvenlik Konseyine başvurabilir (Şart md. 94).
• İstişari (danışma) görüş: Genel Kurul, Güvenlik Konseyi ve yetkilendirilmiş diğer BM organları ile uzmanlık kuruluşları hukuki sorunlar hakkında istişari görüş isteyebilir; istişari görüşler bağlayıcı değildir.

Diğer Uluslararası Yargı Organları

• Uluslararası Deniz Hukuku Mahkemesi (Hamburg, UNCLOS ile kurulmuş).
• Uluslararası Ceza Mahkemesi (UCM): 1998 Roma Statüsü ile kurulmuş, 2002'de faaliyete geçmiştir; Lahey'dedir. Soykırım, insanlığa karşı suçlar, savaş suçları ve saldırı suçu nedeniyle bireyleri yargılar. Ulusal yargıya karşı tamamlayıcılık ilkesiyle çalışır. Türkiye Roma Statüsüne taraf değildir.
• Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (Strazburg) ve Dünya Ticaret Örgütü uyuşmazlık çözüm sistemi gibi bölgesel ve özel organlar.