Çok Partili Hayat

Çok Partili Hayata Geçiş

II. Dünya Savaşı'nın demokrasiler lehine sonuçlanması, Birleşmiş Milletler'e katılım (1945) ve iç kamuoyundaki baskılar Türkiye'yi çok partili hayata yöneltti.

• Milli Kalkınma Partisi (1945, Nuri Demirağ): Çok partili dönemin ilk kurulan partisi.
• Dörtlü Takrir (1945): Celal Bayar, Adnan Menderes, Refik Koraltan ve Fuat Köprülü'nün CHP grubuna verdiği önerge; ardından bu isimler Demokrat Parti'yi (7 Ocak 1946) kurdu.
• 1946 seçimleri: Açık oy-gizli sayım usulüyle yapıldı; CHP kazandı. 12 Temmuz Beyannamesi (1947) ile İnönü muhalefetin güvenceye alınacağını açıkladı.
• 14 Mayıs 1950 seçimleri: Gizli oy-açık sayım ilkesiyle yapıldı; DP iktidara geldi, Celal Bayar cumhurbaşkanı, Adnan Menderes başbakan oldu.

Demokrat Parti Dönemi (1950-1960)

• Ezanın yeniden Arapça okunmasına izin (1950), tarımda makineleşme (Marshall yardımlarıyla traktör sayısının artışı), köyden kente göç, karayolu yapımının hızlanması.
• Dış politika: Kore Savaşı'na asker gönderilmesi (1950), NATO üyeliği (18 Şubat 1952), Balkan Paktı (1953-54), Bağdat Paktı (1955; sonradan CENTO).
• 1950'lerin ikinci yarısında enflasyon ve dış borç arttı; 1958'de devalüasyon yapıldı. Muhalefete yönelik baskılar (Tahkikat Komisyonu, basın kısıtlamaları) gerginliği artırdı. 6-7 Eylül Olayları (1955).

Askerî Müdahaleler ve Anayasalar

• 27 Mayıs 1960 Darbesi: Millî Birlik Komitesi yönetime el koydu; Yassıada yargılamaları sonucu Menderes, Zorlu ve Polatkan idam edildi.
• 1961 Anayasası: İki meclisli yapı (Millet Meclisi ve Cumhuriyet Senatosu), Anayasa Mahkemesi, Millî Güvenlik Kurulu, Devlet Planlama Teşkilatı; geniş sosyal haklar; özerk üniversite ve TRT.
• 1960'lar: Koalisyon hükümetleri, Adalet Partisi'nin yükselişi (Süleyman Demirel), Kıbrıs sorunu (1963-64 olayları, Johnson Mektubu 1964). Planlı kalkınma dönemi (I. Beş Yıllık Kalkınma Planı 1963).
• 12 Mart 1971 Muhtırası: Hükümet istifa etti; anayasada kısıtlayıcı değişiklikler yapıldı.
• 1974 Kıbrıs Barış Harekâtı (20 Temmuz 1974, Ecevit hükümeti); 1975 Kıbrıs Türk Federe Devleti, 1983 Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti. ABD'nin silah ambargosu.
• 1970'ler: Milliyetçi Cephe hükümetleri, siyasi şiddet ve ekonomik kriz; 24 Ocak 1980 Kararları ile dışa açık serbest piyasa ekonomisine geçiş.
• 12 Eylül 1980 Darbesi ve 1982 Anayasası (halkoylamasıyla kabul); tek meclisli yapı, güçlü cumhurbaşkanlığı. 1983 seçimleriyle Turgut Özal'ın ANAP'ı iktidara geldi; liberal ekonomi politikaları ve 1987'de AET'ye tam üyelik başvurusu.