İnsan Vücudunda Sistemler

Destek ve Hareket Sistemi

• İskelet: Vücuda şekil verir, organları korur (kafatası beyni, göğüs kafesi kalp ve akciğerleri), hareketi sağlar, kan hücreleri üretir (kırmızı kemik iliği), mineral depolar (kalsiyum, fosfor). Yetişkin insanda 206 kemik.
• Kemik tipleri: Uzun (uyluk, kol), kısa (el ve ayak bileği), yassı (kafatası, kürek). Kıkırdak (kulak, burun ucu, eklem yüzeyleri). Eklemler: oynamaz, yarı oynar, oynar.
• Kaslar: Çizgili (iskelet; istemli), düz (iç organlar; istemsiz), kalp kası (istemsiz, çizgili görünümlü). Kaslar çiftler hâlinde zıt çalışır (pazı ve arka kol kası).
• Sağlık: Dengeli beslenme (kalsiyum, D vitamini), düzenli egzersiz, doğru oturuş-taşıma; kırık, burkulma, çıkık durumlarında ilk yardım; osteoporoz ve raşitizm.

Sindirim Sistemi

• Sindirim kanalı: Ağız (mekanik sindirim, tükürük amilazı ile karbonhidrat sindirimi başlar) → yutak → yemek borusu → mide (protein sindirimi başlar; mide asidi) → ince bağırsak (sindirimin tamamlanması ve emilim; villuslar) → kalın bağırsak (su ve mineral emilimi) → anüs.
• Yardımcı organlar: Karaciğer (safra üretimi; yağların küçük damlacıklara ayrılması), safra kesesi (safra depolama), pankreas (sindirim enzimleri ve insülin).
• Besin grupları ve dengeli beslenme: Karbonhidratlar, yağlar, proteinler, vitaminler, mineraller, su, lif. Obezite, diyabet, gıda zehirlenmeleri; besin etiketlerinin okunması.

Dolaşım Sistemi

• Kalp: Dört odacıklı (2 kulakçık, 2 karıncık); kapakçıklar kanın geri dönüşünü önler. Sağ tarafta kirli, sol tarafta temiz kan bulunur.
• Büyük (vücut) dolaşım: Sol karıncık → aort → vücut → toplardamarlar → sağ kulakçık. Küçük (akciğer) dolaşım: Sağ karıncık → akciğer atardamarı → akciğerler → akciğer toplardamarı → sol kulakçık.
• Damarlar: Atardamar (kalpten çıkan), toplardamar (kalbe gelen; kapakçıklı), kılcal damar (madde alışverişi).
• Kan: Plazma, alyuvar (O₂ taşınması; hemoglobin), akyuvar (savunma), kan pulcukları (pıhtılaşma). Kan grupları (A, B, AB, 0; Rh) ve kan nakli; kan bağışının önemi.
• Lenf sistemi ve bağışıklık: Vücut savunması; aşılar ve bağışıklık.
• Sağlık: Hipertansiyon, damar sertliği, kalp krizi; sigaranın zararları; düzenli egzersiz.

Solunum Sistemi

• Yapılar: Burun → yutak → gırtlak → soluk borusu → bronşlar → bronşçuklar → alveoller (gaz alışverişi; kılcal damarlarla).
• Soluk alıp verme: Diyafram ve kaburgalar arası kaslar; soluk almada diyafram kasılıp aşağı iner, göğüs boşluğu genişler.
• Sağlık: Sigara, hava kirliliği, astım, bronşit, verem (tüberküloz), COVID-19; maske ve havalandırma.

Boşaltım Sistemi

Böbrekler (kanın süzülmesi; nefron), üreterler, idrar kesesi, üretra. Diğer boşaltım organları: akciğerler (CO₂, su buharı), deri (ter), karaciğer. Bol su içmek, böbrek taşlarından korunma; organ bağışı ve diyaliz.

Denetleyici ve Düzenleyici Sistemler

• Sinir sistemi: Merkezî (beyin: düşünme, öğrenme, bellek; beyincik: denge; omurilik soğanı: solunum ve kalp atışı; omurilik: refleks merkezi) ve çevresel sinir sistemi. Nöron yapısı (dendrit, hücre gövdesi, akson). Refleks yayı.
• Endokrin sistem: Hipofiz (büyüme hormonu; diğer bezleri yönetir), tiroit (metabolizma; iyot eksikliğinde guatr), pankreas (insülin ve glukagon; kan şekeri), böbrek üstü bezleri (adrenalin; stres), eşey bezleri (ergenlik).
• Duyu organları: Göz (görme), kulak (işitme ve denge), burun (koku), dil (tat), deri (dokunma, sıcaklık, ağrı). Duyu organlarının sağlığı (göz yorgunluğu, gürültü).

Üreme Sistemi, Büyüme ve Gelişme

Erkek ve dişi üreme sistemleri; döllenme, embriyo ve fetüs gelişimi; ergenlik dönemi değişiklikleri ve hijyen. Kalıtımla aktarılan özellikler ve çevrenin etkisi.