Kavram Yanılgıları

Biyolojide Kavram Yanılgıları

Biyoloji kavramlarının bir kısmı gözle görülemeyecek kadar küçük (hücre, gen, molekül), bir kısmı ise çok uzun zaman ölçeklerinde (evrim) gerçekleşir. Ayrıca günlük dil ("bitkiler geceleyin bizim oksijenimizi çalar"), medya, antropomorfik (insana benzetme) ve teleolojik (amaçsalcı) anlatımlar kavram yanılgılarına yol açar.

Hücre ve Moleküler Düzey

• Hücrelerin iki boyutlu, ders kitabındaki çizimler gibi düz yapılar olduğunu düşünmek; tüm hücrelerin aynı şekil ve büyüklükte olduğunu sanmak.
• Bitki hücrelerinde mitokondri bulunmadığını, bitkilerin solunum yapmadığını sanmak (bitkiler hem fotosentez hem solunum yapar).
• Difüzyonun canlı hücrelere özgü olduğunu ya da moleküllerin dengeye ulaşınca hareketi durdurduğunu düşünmek (dinamik denge).
• Osmozda tuzun da suyla birlikte geçtiğini sanmak; suyun çok yoğun ortamdan az yoğun ortama geçtiğini düşünmek.
• Enzimlerin canlı olduğunu, kullanıldıktan sonra tükendiğini sanmak.
• Gen ile alel, kromozom ile kromatit, DNA ile gen kavramlarını karıştırmak; genlerin yalnız kalıtsal hastalıklarla ilgili olduğunu düşünmek.
• Bakterilerin hepsinin zararlı olduğunu, virüslerin canlı hücre olduğunu, antibiyotiklerin virüslere etkili olduğunu düşünmek.

Fotosentez ve Solunum

• Bitkilerin besinlerini topraktan aldığı yanılgısı (bitkiler organik besinlerini fotosentezle kendileri üretir; topraktan su ve mineral alır). Van Helmont'un söğüt deneyi bu yanılgıyı sorgulayan tarihsel bir örnektir.
• Bitkilerin yalnız gece, hayvanların ise sürekli solunum yaptığını düşünmek.
• Fotosentezle açığa çıkan oksijenin CO₂'den geldiğini sanmak (sudan gelir).
• Solunumu yalnız akciğerlerde gerçekleşen soluk alıp verme olarak algılamak; hücresel solunumla karıştırmak.
• Enerjinin "üretildiğini" sanmak (enerji dönüştürülür).

İnsan Fizyolojisi

• Atardamarların hep temiz kan, toplardamarların hep kirli kan taşıdığını düşünmek (akciğer atardamarı kirli, akciğer toplardamarı temiz kan taşır).
• Toplardamardaki kanın mavi olduğunu sanmak.
• Sindirimin yalnız midede gerçekleştiğini düşünmek (asıl sindirim ve emilim ince bağırsakta).
• Kalbin sol tarafta olduğu için yalnız solda bulunduğunu, kanın yalnız kalpten pompalanıp geri dönmediğini sanmak.

Kalıtım

• Baskın özelliğin popülasyonda her zaman daha yaygın olduğunu sanmak (polidaktili baskındır ama nadirdir).
• Çocukların özelliklerin yarısını anneden, yarısını babadan "karışarak" aldığını düşünmek (karışımla kalıtım).
• Kazanılmış özelliklerin (spor yapan birinin kas gelişimi) kalıtıldığını sanmak.
• Erkeğin cinsiyeti belirlediğini anlamamak ya da yalnız erkeklerin X'e bağlı hastalıklardan etkilendiğini düşünmek.

Evrim ve Ekoloji

• Teleolojik (amaçsalcı) düşünce: Canlıların ihtiyaç duydukları için değiştiğini sanmak ("zürafa yapraklara ulaşmak için boynunu uzattı"). Doğal seçilim mevcut kalıtsal çeşitlilik üzerinde işler.
• Bireylerin evrimleştiğini sanmak (evrim popülasyon düzeyinde gerçekleşir).
• İnsanın şempanzeden evrimleştiğini düşünmek (ortak ata).
• Evrimin her zaman ilerlemeye ve daha karmaşık yapılara yöneldiğini sanmak.
• "Kuram (teori)" kavramını günlük dildeki "tahmin" anlamıyla karıştırmak.
• Besin zincirinde avcıların av popülasyonunu tamamen yok ettiğini, enerjinin döngüsel olduğunu düşünmek.

Belirleme ve Giderme

Belirleme: İki ve üç aşamalı tanı testleri, kavram haritaları, çizim analizleri (ör. öğrenciden hücre veya sindirim sistemini çizmesini istemek), kelime ilişkilendirme testleri, yapılandırılmış grid, görüşmeler, açık uçlu sorular. Giderme: Kavramsal değişim metinleri, bilişsel çatışma oluşturan deneyler (TGA), analojiler (sınırlılıklarıyla), üç boyutlu modeller ve simülasyonlar, kavram karikatürleri, bilim tarihinden örnekler (Van Helmont, Pasteur), teleolojik dil kullanımından kaçınma.