Taşra Teşkilatı (İl ve İlçe İdaresi)

Anayasal Esaslar (md. 126)

Türkiye, merkezî idare kuruluşu bakımından, coğrafya durumuna, ekonomik şartlara ve kamu hizmetlerinin gereklerine göre illere, iller de diğer kademeli bölümlere ayrılır. İllerin idaresi yetki genişliği esasına dayanır. Kamu hizmetlerinin görülmesinde verim ve uyum sağlamak amacıyla, birden çok ili içine alan merkezî idare teşkilatı (bölge kuruluşları) kurulabilir.

Yetki genişliği (deconcentration), merkezî idarenin bazı karar alma yetkilerini başkentte değil taşradaki görevlilerine (vali, kaymakam) bırakmasıdır; taşra görevlileri merkezin hiyerarşisi altındadır ve ayrı tüzel kişilikleri yoktur. Yerinden yönetimden farkı budur. İl idaresi 5442 sayılı İl İdaresi Kanunu ile düzenlenir. Türkiye'de 81 il bulunur.

İl İdaresi

• Kuruluş: İllerin kurulması, kaldırılması, merkezlerinin belirlenmesi, adlarının ve bağlı bulundukları ilin değiştirilmesi kanunla yapılır.
• Vali: İlin başı ve oradaki Devlet ve hükümetin temsilcisidir; Cumhurbaşkanı kararıyla atanır. Vali, bakanlıkların ilde idari ve siyasi yürütme vasıtasıdır. Görevleri: kanun, tüzük, yönetmelik ve Cumhurbaşkanı kararlarının ilde uygulanmasını sağlamak; il genel idare teşkilatını denetlemek; il sınırları içinde huzur ve güvenliği sağlamak (kolluk amiri); kişi dokunulmazlığını ve mülkiyet güvenliğini korumak; kamu hizmetlerini düzenlemek ve denetlemek.
• Kolluk yetkisi: Vali, il sınırları içinde huzur ve güvenliği sağlamak için gerekli karar ve tedbirleri alır; genel kolluk kuvvetleri (emniyet ve jandarma) valinin emrindedir. Gerektiğinde Türk Silahlı Kuvvetlerinden yardım isteyebilir.
• İl idare kurulu: Valinin başkanlığında hukuk işleri müdürü ve kanunda belirtilen il müdürlerinden oluşur; danışma ve bazı kanunlarda idari yargı benzeri görevleri (memurların yargılanması izin işlemleri gibi) vardır.
• Vali yardımcıları, il müdürleri (bakanlıkların il teşkilatı) valiye bağlıdır.

İlçe İdaresi

• Kuruluş: İlçeler de kanunla kurulur. Türkiye'de 900'ü aşkın ilçe vardır.
• Kaymakam: İlçenin genel idaresinin başıdır; ilçede Devletin temsilcisidir. Kaymakam, valinin emri altındadır; ilçe kuruluşlarını denetler ve ilçede genel kolluğun amiridir. Kaymakamlar Cumhurbaşkanı kararıyla atanır.
• İlçe idare kurulu: Kaymakamın başkanlığında ilçe müdürlerinden oluşur.
• İl merkezi ilçede kaymakam yerine, merkez ilçe işleri için vali yardımcıları ve valilik birimleri görev yapar (merkez ilçelerde kaymakamlık ayrıca kurulmuştur).

Bucak

İl İdaresi Kanunu'na göre ilçeler bucaklara ayrılabilir; bucağın başında bucak müdürü bulunur. Bucak teşkilatı günümüzde oldukça sınırlı uygulanmaktadır.

Bölge Kuruluşları

Merkezî idarenin birden fazla ili kapsayan taşra teşkilatıdır (bölge müdürlükleri: karayolları, devlet su işleri, orman bölge müdürlükleri). Bunların ayrı tüzel kişiliği yoktur ve yerinden yönetim değil, merkezî idarenin parçasıdır. Ayrıca bölgesel kalkınma için kalkınma ajansları kurulmuştur.

Merkezî İdarenin Taşradaki Diğer Görevlileri

Mülki idare amirleri (vali, kaymakam) İçişleri Bakanlığı kadrosundadır. Bakanlıkların il ve ilçe müdürlükleri ise bağlı oldukları bakanlıkla hiyerarşik ilişki içinde olmakla birlikte mülki idare amirinin genel yönetim ve denetimine tabidir.