Varlığın Varlığı ve Mahiyeti

Varlık Felsefesi (Ontoloji)

Ontoloji, var olanı var olması bakımından inceleyen felsefe dalıdır. Temel soruları: “Varlık var mıdır?”, “Varlığın ana maddesi (ilk nedeni) nedir?”, “Varlık değişen mi, değişmeyen mi?”, “Varlık tek mi, çok mu?”

Varlığın Var Olup Olmadığı Sorusu

• Nihilizm (hiççilik): Varlığın gerçekliğini reddeder. Gorgias: “Hiçbir şey yoktur; olsaydı bile bilinemezdi; bilinseydi bile başkasına bildirilemezdi.”
• Realizm: Varlık, insan zihninden bağımsız olarak gerçekten vardır.
• İdealizm: Varlık, zihnin (düşüncenin, idenin) ürünüdür ya da zihne bağlıdır. Berkeley: “Var olmak algılanmaktır.”
• Fenomenalizm: Yalnızca bize görünen (fenomen) bilinebilir; Kant'ın numen-fenomen ayrımı.

Varlığın Ne Olduğu (Mahiyeti) Sorusu

Tek ilkeci (monist) ve çok ilkeci (plüralist) görüşler vardır.

• Varlığı madde olarak görenler (materyalizm): İlk filozoflar arkheyi maddede aramıştır. Thales: su; Anaksimenes: hava; Herakleitos: ateş; Anaksimandros: sınırsız-belirsiz (apeiron); Empedokles: dört unsur (su, hava, toprak, ateş — sevgi ve nefret bunları birleştirir ve ayırır); Demokritos: atomlar. Modern dönemde Marx (diyalektik materyalizm) ve Hobbes.
• Varlığı idea veya düşünce olarak görenler (idealizm): Platon: gerçek varlık değişmez ve ezeli idealardır; duyular dünyası onların gölgesidir. Hegel: varlık mutlak tinin (geist) diyalektik açılımıdır. Fârâbî: varlık Tanrı'dan sudur (feyz) yoluyla meydana gelmiştir.
• Varlığı hem madde hem düşünce olarak görenler (düalizm): Descartes: varlık düşünen töz (ruh) ve yer kaplayan töz (madde) olmak üzere ikidir. Aristoteles: varlık madde ve formdan oluşur; madde imkân, form gerçekleşmedir.
• Varlığı sayı olarak görenler: Pythagoras: evrenin ilkesi sayıdır; evrende matematiksel bir düzen ve uyum vardır.
• Varlığı oluş (değişim) olarak görenler: Herakleitos: “Aynı nehirde iki kez yıkanılmaz”; her şey akar, değişir (panta rhei). Bergson: varlık sürekli bir oluş ve yaşam atılımıdır (élan vital). Whitehead: süreç felsefesi.
• Varlığı değişmez görenler: Parmenides: varlık tek, değişmez ve hareketsizdir; değişim duyuların yanılmasıdır.

İslam Felsefesinde Varlık

• İbn Sînâ: Varlığı vâcibü'l-vücûd (varlığı zorunlu olan, Tanrı) ve mümkünü'l-vücûd (varlığı başkasına bağlı olan) olarak ayırır.
• Fârâbî: Sudur teorisi; varlık Tanrı'dan taşarak meydana gelir.
• Molla Sadrâ: Varlığın birliği ve hareketi (hareket-i cevheriyye).

Sınav uyarısı: Thales su, Anaksimenes hava, Herakleitos ateş, Demokritos atom, Pythagoras sayı demiştir. Herakleitos oluşu, Parmenides değişmezliği savunur. Descartes düalist, Platon idealisttir. Vâcibü'l-vücûd ayrımı İbn Sînâ'nındır.